स्त्री सक्षमीकरणाचे नवरात्र
Total Views |
भारतीय संस्कृतीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा धार्मिक-सांस्कृतिक सण म्हणजे नवरात्री. विशेषतः या पर्वाला देशभरात अनोखे स्थान आहे. प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या परंपरेत हा नऊ दिवसांचा उत्सव केवळ देवीच्या स्त्रीशक्तीच्या प्रतिष्ठेचा सण नाही, तर तो स्त्रीच्या जीवनात येणार्या विविध सामाजिक, मानसिक, सांस्कृतिक आणि आरोग्यदृष्ट्या महत्त्वाच्या पैलूंचा आढावा घेणारापण आहे. त्याविषयी...
नवरात्रीच्या पारंपरिक रूढी व त्यांचे सामाजिक महत्त्व
१. नऊ देवींची पूजा व त्यांच्या रूपांचा अर्थ
नवरात्रीच्या प्रत्येक दिवशी देवीची नऊ वेगवेगळी स्वरूपे पूजली जातात, ज्यातून स्त्रीला जीवनातील विविध जीवनमूल्यांचे दर्शन होते. मात्र, ही पूजा केवळ धार्मिक विधी नाही, तर ती सामाजिक संस्कारांचा भाग आहे, ज्यातून स्त्रीला आत्मविश्वास, प्रतिष्ठा आणि सन्मान प्राप्त होतो. प्रत्येक रूप स्त्रीजीवनातील एखादे सजग स्वरूप उजेडात आणते.
प्रत्येक रूप - स्त्रीला देणारा संदेश
शैलपुत्री - स्थैर्य, आत्मविश्वास व विश्वासार्हता
ब्रह्मचारिणी - संयम, तपश्चर्या व साधेपणा
चंद्रघंटा - निर्भयता, धैर्य व भीतीवर नियंत्रण
कुश्मांडा - आत्मनिर्भरता, नवसर्जनशीलता व तेजस्विता
स्कंदमाता - मातृत्व, करुणा व प्रेम
कात्यायनी - सामाजिक न्याय, समर्पण व संघर्षशीलता
कालरात्रि - संकटांना सामोरे जाण्याचे साहस आणि विजय
महामाया - सार्वभौम शक्ती, आत्मशक्ती व प्रभुत्व
सिद्धिदात्री - ज्ञान, यश व सिद्धी प्राप्ती
या संदेशांमुळे स्त्रीच्या जीवनात वेगवेगळ्या परिस्थितींत समर्पण, संयम, सामर्थ्य व नवसर्जनशीलतेची वाढ होते.
२. जागर करण्याची परंपरा आणि लोकसंगीत
- जागर म्हणजे संपूर्ण रात्र जागून देवीची स्तुती वंदना करणे. यामध्ये ढोल-ताशाच्या तालावर कीर्तन, भजन, गरबा यांसारखे नृत्य आणि देवीस्तोत्र गुणगुणत लोकांकडून भक्ती व्यक्त केली जाते. ही एक सामाजिक समरसतेची वेळ असते, ज्यात सर्व वयोगटांतील लोक एकत्र येतात.
- शरद ऋतूच्या चांदण्या रात्री जणू सद्भावनांचे एकत्रित मनामनांवर शिंपण होते.
- मानसिक ऊर्जेला आध्यात्मिक बळ मिळाल्यामुळे एका वेगळ्याच आरोग्य आनंदाचा लाभ होतो.
३. नवरात्रीतील व्रताचा सामाजिक लाभ
व्रत पाळण्याने मन आणि शरीर दोन्ही स्वच्छ होतात. धार्मिक उपवासामुळे कौटुंबिक एकता वाढते व लोक मानसिक शांती अनुभवतात. तसेच, व्रत पाळणार्यांमध्ये अनुशासन वाढते, स्वसंयम वाढतो व धर्माचरणाकडे लक्ष वाढते.
नवरात्रीतील आहार : सविस्तर दृष्टिकोन
१. उपवासाचे वैज्ञानिक फायदे - उपवास कसा शरीरासाठी फायदेशीर ठरतो, याचे अनेक वैज्ञानिक पुरावे आहेत:
- पचनसंस्था आराम करते व शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडतात.
- चयापचय सुधारते, ज्याचा परिणाम शरीरातील सूज कमी होणे व शरीराला हलकेपणा येणे यात होतो.
- मानसिक ताण कमी होतो; कारण आहारातील बदलामुळे शरीराच्या ऊर्जाव्यवस्थापनावर सकारात्मक परिणाम होतो.
२. उपवासासाठी योग्य आहाराचे पर्याय - फलाहार : फळांचा समावेश शरीराला नैसर्गिक व्हिटॅमिन, फायबर व अॅण्टिऑसिडंट पुरवतो.
- दूध व दूधजन्य पदार्थ : प्रथिने, कॅल्शियम मिळण्यास उपयुक्त.
- वरी तांदूळ, कुट्टू, सुरण, रताळे, शिंगाडा, कोहळा, लाल भोपळा यांपासून बनवलेले पदार्थ ऊर्जा उत्पादनासाठी उत्तम.
सुकामेवा शरीराला बळकटी देण्यास मदत. - हलका शिजवलेला भाजीपाला : शरीराला पोषण देतो व ताजेतवाने ठेवतो
३. व्रताच्या काळातील आहारातील टाळण्याजोगी वस्तू - तेलकट, तळलेले, मांसाहार, मद्यपान, गरम मसालेदार पदार्थ टाळावेत.
- प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ, साखर व बेकरी वस्तू कमी करण्याचा सल्ला.
- नवरात्रीत ऊर्जा वाढवण्यासाठी आपल्याला ‘डिजिटल डिटॉस’ म्हणजे थोडा वेळ मोबाईल, लॅपटॉपसारखे तंत्रज्ञान नियंत्रणात वापरणे किंवा निदान सोशल मीडिया दूर ठेवता येईल.
- नवरात्रीचा आरोग्य व मानसिक स्वास्थ्यावर होणारा प्रभाव
१. तन आणि मनाची शुद्धी
उपवास व ध्यानामुळे शरीराला ‘डिटॉस’ करण्यास मदत होते. मनही ध्यानाच्या माध्यमातून शांत होते, ज्यामुळे मानसिक ताणतणाव कमी होतो.
२. ऊर्जा पुनर्निर्मिती
नवरात्रीच्या काळात हलका आहार व विश्रांती घेतल्याने शरीरऊर्जा पुनर्संचयित करते, त्यामुळे दिवसेंदिवस शरीर अधिक ताजेतवाने वाटू लागते.
३. एकाग्रतेचा विकास
या कालावधीत वातावरणातील ऊर्जेचा फायदा घेतल्यामुळे ध्यान व आसनांचा सराव केल्याने मेंदूच्या कार्यक्षमतेत वाढ होते आणि एकाग्रता वाढते.
योग व ध्यान : जागरादरम्यान ध्यान व प्राणायाम केल्यामुळे मानसिक शांतता येते, ताण कमी होतो आणि सकारात्मक ऊर्जा वाढते.
सप्त चक्र साधना आणि मुद्रा - १. मूलाधार चक्र (ROOT CHAKRA)
मुद्रा : पृथ्वी मुद्रा किंवा हाताच्या तळव्यांना मांडीवर ठेवून तर्जनी आणि अंगठ्याला एकत्र करा.
बीजमंत्र : ॐ लं
मंत्र : ॐ एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि| तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्॥
स्वस्तिवाय : मूलाधारगणेशाच्या कृपेमुळे मी संपूर्णपणे सुरक्षित आहे. - २. स्वाधिष्ठान चक्र (SACRAL CHAKRA)
मुद्रा : शक्ति मुद्रा, म्हणजे मांडीवर बसून अंगठा व लहान बोट एकत्र करा.
बीजमंत्र : ॐ वं
मंत्र : श्रीराम गायत्री मंत्र
स्वस्तिवाय : श्रीरामकृपया मी यशस्वी आहे. - ३. मणिपूर चक्र (SOLAR PLEXUS)
मुद्रा : मातंगी मुद्रा - हाताची बोट एकत्र लावून ओटीपोटावर ठेवा.
बीजमंत्र : ॐ रं
मंत्र : सूर्य अथवा लक्ष्मण गायत्री
स्वस्तिवाय : मी आत्मविश्वासाने भरलेली आहे. - ४. अनाहत चक्र (HEART CHAKRA)
मुद्रा : पद्म मुद्रा - हात उभे ठेवून तर्जनी आणि अंगठ्याला एकत्र करा, छातीवर ठेवून ध्यान करा.
बीजमंत्र : ॐ यं
मंत्र : ॐ तत्पुरुषाय विद्महे| महादेवाय धीमहि| तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥
स्वस्तिवाय : माझा पिता मला क्षमा करतो. - ५. विशुद्ध चक्र (THROAT CHAKRA)
मुद्रा : विशुद्धा मुद्रा - तळहात नेहरू मुद्रा किंवा अंगठे व बाकी बोट एकत्र करून गळ्याजवळ ठेवा.
बीजमंत्र : ॐ हं
मंत्र : ॐ पुरंदराय विद्महे| वृत्रान्तकाय धीमहि| तन्नो वेदेन्द्रः प्रचोदयात्॥
स्वस्तिवाय : श्रीहनुमान माझा मार्गदर्शक आहे. - ६. आज्ञा चक्र (THIRD EYE)
मुद्रा : ज्ञान मुद्रा - तर्जनीच्या टोकावर अंगठा, बाकी बोटे सरळ ठेवून कपाळाच्या मधोमध ठेवा.
बीजमंत्र : ॐ उं
मंत्र : ‘ओम’चा जप
स्वस्तिवाय : माझे मन शांत व जागरूक आहे. - ७. सहस्रार चक्र (CROWN CHAKRA)
मुद्रा : सहस्रार मुद्रा - दोन्ही हातांची बोटे एकत्र करून डोयाच्या टोकावर ठेवा, कमळ अथवा ध्यानमुद्रेत बसा.
बीजमंत्र : ॐ
मंत्र : ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे| सर्वशक्त्यै च धीमहि| तन्नो जगदम्ब प्रचोदयात्॥
स्वस्तिवाय : मी पूर्णपणे समृद्ध आणि शांत आहे.
चक्र जागरण साधनेची पद्धत
दर चक्राच्या जागी पाचवेळा बीजमंत्राचा उच्चार करून ध्यान सुरू करा. मग संबंधित गायत्री मंत्र आणि स्वस्तिवाय म्हणा.
नवरात्रीचे परिपूर्ण महत्त्व
स्त्रीच्या सशक्तीकरणाचा संदेश देणारा सण.
कौटुंबिक व सामाजिक बंधांची जोड घट्ट करणारा.
लोककलांचा व धार्मिक कला-परंपरांचा जतन करणारा.
आध्यात्मिक विकासासाठी संपूर्ण समाजाला प्रोत्साहित करणारा.
‘आरोग्य भारती’ स्वास्थ्य जागरणासाठी एक चळवळ
‘आरोग्य भारती’च्या सर्वच आयामात स्त्रीशक्तीला एक आदरभावना समर्पित केली आहे. घरातील स्त्री सुखी, तर कुटुंब व समाज. राष्ट्र सुखी हा संदेश घरोघरी पोहोचवणं महत्त्वाचं आहे.
सुप्रजा आयाम
भावी पिढी सशक्त, आरोग्यवान व आनंदी बनवण्यासाठी आजच्या स्त्रीला गर्भसंस्कारांचे धडे तिच्या लहानपणापासूनच गिरवायला हवेत. विवाहपूर्व बीजशुद्धी व त्यासाठी योग्य जेवण खाणं व व्यायाम यांना पर्याय नाही. राष्ट्रावर येऊ पाहणार्या मधुमेह व हृदयविकारासारख्या संकटांना दूर ठेवायचं असेल, तर भावी पिढीचा त्यापासून बचाव केला पाहिजे. सुदृढ माता व सुदृढ बालक ही साखळी महत्त्वाची आहे.
स्वस्थ ग्राम
गावातील स्त्रियांना ‘आरोग्यमित्र’ योजनेत सामावून घेतले, तर गावागावांतील आरोग्य सुधारणे, खूप फरक पडतो हे आरोग्य भारतीच्या अनेक प्रकल्पांतून लक्षात येते.
स्वयंपाक घर म्हणजे आरोग्य केंद्रच. (घरेलू औषधोपचार)
स्त्रियांना स्वयंपाक बनवण्याचे आरोग्यशास्त्रीय धडे मिळाले व अन्नपदार्थातील औषधी गुणधर्म समजले, तर ती स्त्री घरादारांतचे आरोग्य अबाधित ठेवू शकते, हेही अनुभवाने कळते.
व्यसनमुक्ती
घरातील स्त्री, अर्थात मातृशक्ती जागरूक असेल, तर मुलांना योग्य संस्कार मिळून ते व्यसनापासून नक्कीच दूर राहू शकतात.
आपलं मूल व्यसनाच्या जवळ जात आहे, याचे काही छोटे छोटे दाखले जागरूक आईला कळले, तर ती वेळीच आपल्या मुलाला वाचवू शकते. असेही काही प्रकल्प चालू आहेत.
वनौषधी लागवड
कुंडीतल्या साध्या तुळशी, ओवा, अडुळसा, विड्याचे पान, जास्वंद, माका, कोरफड अशा वनौषधी आजारांवरचे मोठमोठे खर्च वाचवतात, हे स्त्रियांना शिकवणे उपयोगी पडते.
अडुळशाच्या पानाचा काढा खोकल्यावर गुणकारी असतो, हे आपल्याला माहीत आहेच. परंतु, अडुळशाच्या पानांचा रस स्त्रियांना अंगावरून जास्त रक्त जात असेल, तरीही उपयोगी होतो, हेही माहीत करून दिले पाहिजे.
जास्वंदाच्या पाकळ्याचे सरबत स्त्रियांना अंगावरून पांढरे जात असेल, तर फायदेशीर ठरते.
मन अस्वस्थ असेल, तर तुळशीची पाने चावून खालली की बरे वाटते.
प्रथमोपचारासह आणि तज्ज्ञ डॉटरांच्या सल्ल्यानंतर घरच्या घरी अशा बर्याच गोष्टी करता येतात.
आरोग्यरक्षणाच्या चळवळीमध्ये स्त्रिया मुलाचा वाटा उचलू शकतात.
आपल्या आजूबाजूच्या नऊ स्त्रियांना तरी ‘आरोग्य भारती’च्या या आरोग्य संकल्पनेची माहिती मिळवून देण्याचे व्रत केले, तर नवरात्रीत खर्या अर्थाने स्त्रीशक्ती जागर होईल, हे नक्की!
थोडयात महत्त्वाचे
नवरात्री उत्सव हा एक तपश्चर्या, भक्ती, सामाजिक एकता आणि आरोग्य यांचा संगम आहे. या नऊ दिवसांत पूजा, व्रत, आचार, जागर आणि ध्यान या सगळ्या उपक्रमांतून येथे फक्त देवीची पूजा होत नाही, तर आपल्या जीवनातील विविध आयामांचे उद्घाटन होते. उपवासातून शरीराला लाभ होतो, भक्तीचा आनंद आणि मानसिक शांती अनुभवायला मिळते, तसेच स्त्रीच्या आत्मविश्वासाला बळकटी मिळते.
म्हणून नवरात्रीच्या प्रत्येक अंगाचा सन्मान करून त्याचे पालन करणे, हे आपल्या जीवनासाठी महत्त्वाचे आहे.
स्त्रीशक्तीचे तेज आगळे
समाजजीवन सदा उजळे
शरण त्याला जाऊया
सबल राष्ट्रधर्म पाळूया
- डॉ. मधुरा कुलकर्णी