‘इंडस्ट्री 4.0’चे संदर्भ आणि महत्त्व

परंपरागरित्या औद्योगिक क्षेत्रातील मोठ्या व महत्त्वपूर्ण अशा बदलांना ‘औद्योगिक क्रांती’ असे संबोधिले जाते. या मोठ्या व क्रांतिकारी बदलांमध्ये प्रगत व विकसित अशा तंत्रज्ञान व प्रक्रियेद्वारे व्यवसायाच्या उत्पादनवाढीवरविशेष भर दिला जातो. आजवरच्या औद्योगिक क्षेत्रातील क्रांतीमध्ये खालीलप्रमाणे महत्त्वपूर्ण टप्पे आढळून येतात.

पहिल्या औद्योगिक तंत्रज्ञानविषयक क्रांतीमध्ये उद्योगपद्धती वा प्रकियेमध्ये मानवी श्रम व प्रयत्नांच्या जागी पाणी व वाफेचा तांत्रिक पद्धतीने उपयोग करून उत्पादन प्रक्रियेला अभियांत्रिकी वा तंत्रज्ञानाची जोड देण्यात आली. त्यात औद्योगिक प्रगती क्रांतीच्या दुसर्‍या टप्प्यात उद्योग प्रक्रियेमध्ये विद्युतपुरवठ्याचा महत्त्वपूर्ण अंतर्भाव करण्यात आला. याच्याच पुढील व प्रगत टप्प्यात विशेष व महत्त्वाची बाब म्हणून उद्योग उत्पादन-प्रक्रियेमध्ये संगणकीकरण व स्वयंचलित प्रक्रियेवर आवर्जून भर दिला गेला. उद्योग आणि औद्योगिक प्रक्रियेत बदलता काळ आणि गरजांनुरूप आवश्यक अशा तंत्रज्ञान व कार्यपद्धतीचा अवलंब केल्याने त्यांचे विविध स्वरूपातील फायदे आज औद्योगिक क्षेत्राला सर्वदूर व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर होताना दिसतात.

उद्योग आणि उद्योजकांना वरील तीन प्रमुख टप्प्यांमधील फायद्यांच्या अनुभवांसह अभ्यास करून केवळ सध्याच्याच नव्हे, तर भविष्यातील बदलत्या व वाढत्या गरजा लक्षात घेऊन, त्यांची पूर्तता करण्यासाठी जी योजना आखण्यात आली, त्याला ‘इंडस्ट्री 4.0’ असे नामाभिधान जागतिक स्तरावर देण्यात आले आहे, हे यासंदर्भात उल्लेखनीय.

वरील पार्श्वभूमीवर उद्योग क्षेत्रात विकसित झालेल्या ‘इंडस्ट्री 4.0’ची मुहूर्तमेढ जर्मनीमध्ये 2011 मध्ये रोवली गेल्याचा दाखला दिला जातो. या नव्या औद्योगिक उपक्रमामध्ये मुख्य भर संगणकीकृत माहिती-तंत्रज्ञानाला विकसित करून त्याला बौद्धिक कार्यपद्धतीची व्यापक जोड देण्यात आली. यातून ‘इंडस्ट्री 4.0’च्या माध्यमातून उद्योग-व्यवसाय क्षेत्रात अधिक कार्यक्षम, प्रभावी, लवचिक व त्याचवेळी व्यवसायस्नेही कार्यपद्धतीचा स्वीकार करून वाढता प्रसार करण्यावर भर देण्यात आला. यातूनच ‘इंडस्ट्री 4.0’चा मुख्य उद्देश उद्योग-व्यवसायाला बदलते व प्रगत तंत्रज्ञानाची व कार्यक्षमतेची साथ देऊन सार्वत्रिक व्यावसायिक प्रगतीवर भर देण्यावर निश्चित करण्यात आला.

विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे, 2011 मध्ये ‘इंडस्ट्री 4.0‘ची सुरुवात जर्मनीमध्ये तेथील तत्कालीन सरकारद्वारा सुरू केलेल्या एका महत्त्वाकांक्षी पुढाकारातून झाली. यामागे मुख्य उद्देश होता तो तेथील उद्योगांना अधिकाधिक उत्पादक बनविणे. त्यासाठी जर्मनीतील उद्योग व तेथील काम करणारे या उभयतांमध्ये आपल्या ‘स्व’ म्हणजेच स्वत:वर आधारित कामाच्या संदर्भातील जबाबदारीची जाणीव करून देण्यात आली.

या प्रयत्नांना त्याच्या पुढील टप्प्यात उद्योग-व्यवसायाच्या संदर्भात स्वत:चे आत्मपरीक्षण तंत्रज्ञानासह विकसित शिक्षणाचा अवलंब व त्याच्याच जोडीला कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर भर देण्यात आला. यातूनच जर्मनीतील उद्योगांनी अल्पावधीतच संगणकीय कार्यप्रणालीपासून प्रगत तंत्रज्ञान यंत्रमानवाचा उपयोग यशस्वीपणे करण्यास सुरुवात केली.

‘वर्ल्ड इकोनॉमिक फोरम’द्वारा नमूद केल्यानुसार ‘इंडस्ट्री 4.0’मुळे उद्योगांना जागतिक स्तरावर एक नवी दिशा देऊन गतिमान करण्याचे महनीय काम केले आहे. यातूनच विविध क्षेत्रांतील तंत्रज्ञानसुद्धा विकसित होत गेले. याच व्यावसायिक प्रगतीच्या माध्यमातून ‘इंडस्ट्री 4.0’ मुळे क्रांती निर्माण झाली. यामध्ये प्रगती, उत्पादन प्रणाली व वाढत्या ग्राहकांना वाढीव विक्री व्यवहार हे टप्पे साध्य होत गेले. याचे काही आर्थिक परिणाम झाले व त्यामध्ये प्रामुख्याने उत्पादन व उत्पादकता वाढीमुळे होणारे आर्थिक लाभ, ग्राहकांच्या गरजांनुरूप उत्पादनाची आखणी, दर्जामध्ये सुधारणा, कर्मचार्‍यांच्या क्षमतेतून उत्पादकता व या सर्वांच्या परिणामी वाढीव ग्राहक समाधान हे सारे फायदे साध्य होत गेले.

प्राप्त परिस्थितीत ‘इंडस्ट्री 4.0’चा अवलंब करून त्यांची आपापल्या उद्योग-व्यवसायात यशस्वीपणे करण्यासाठी जागतिक स्तरावर काही निकष निश्चित करण्यात आले आहेत. यामध्ये प्रगत तंत्रज्ञानाचा वाढता अवलंब, उत्पादन पद्धतीला कृत्रिम बुद्धिमत्तेची साथ देणे व परिणामी उत्पादन क्षेत्रात मोठ्या बदलांसह औद्योगिक क्रांतीला चालना देणे इ.चा समावेश केला जातो. अर्थात, या अंमलबजावणीचा तपशील व त्याची पद्धत ही संबंधित देश, उद्योग व व्यवसायस्थिती पद्धतीनुसार वेगवेगळी असू शकते.

यासंदर्भात संयुक्त राष्ट्र संघांतर्गत कार्यरत असणार्‍या ‘युनायटेड नेशन्स कॉन्फरन्स ऑन ट्रेड अ‍ॅण्ड डेव्हलपमेंट’ या संस्थेतर्फे विविध देशांच्या ‘इंडस्ट्री 4.0’च्या अंमलबजावणीच्या तयारीच्या संदर्भात आढावा घेऊन प्रकाशित केलेल्या आढावा अहवालात काही महत्त्वपूर्ण बाबी स्पष्ट झाल्या आहेत. या अहवालात नमूद केल्यानुसार, जागतिक स्तरावर प्रगत व आर्थिकदृष्ट्या संपन्न अशा अमेरिका, स्वीडन, सिंगापूर, स्वित्झर्लंड व नेदरलँड्स यांसारख्या देशांमध्ये ‘इंडस्ट्री 4.0’च्या अंमलबजावणीने मोठी मजल मारली आहे. याउलट लॅटिन अमेरिका, कॅरेबियन, आफ्रिका यांसारखे देश मात्र पिछाडीवर राहिले आहेत.

विकसनशील देशांच्या संदर्भात वरील अहवालात नमूद केल्यानुसार ‘इंडस्ट्री 4.0’च्या अंमलबजावणीच्या संदर्भात पुरेशा तयारीसह चीनने अहवालात 35वे स्थान घेतले आहे, तर ब्राझील 40व्या स्थानावर आहे. त्याखालोखाल ‘इंडस्ट्री 4.0’ तयारीच्या संदर्भात दक्षिण आफ्रिका 56व्या स्थानावर असल्याचे यानिमित्ताने स्पष्ट झाले आहे. एक अन्य विशेष बाब म्हणजे, चीनमध्ये नवसंशोधन मोठ्या प्रमाणात होत असले तरी या नावीन्यपूर्ण व नवकल्पनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी संगणकीय सेवा यासारख्या मूलभूत सुविधांची वानवा असल्याने चीन यासंदर्भात माघारलेला राहिला.

‘इंडस्ट्री 4.0’ मध्ये भारताच्या झालेल्या प्रगतीमध्ये ज्या बाबींचे मुख्य योगदान आहे, त्यामध्ये औद्योगिक क्षेत्रही संबंधित संशोधन व विकास, माहिती-तंत्रज्ञान आणि दळणवळणाच्या अद्ययावत सुविधांसह कौशल्यप्राप्त व अनुभवी तंत्रज्ञ आणि कामगारांची उपलब्धता या कारणांचा प्रामुख्याने उल्लेख करण्यात आला.

अर्थात, यासंदर्भात भारतापुढे काही आव्हाने पण आहेत. ‘इंडस्ट्री 4.0’ची अंमलबजावणी करण्यासाठी मुख्यतः संगणकीय सेवा व संगणकसुरक्षा या बाबी प्रामुख्याने पुढे केल्या जातात. 5-जी सारख्या दळणवळण वा संवाद तंत्रज्ञानाची उपलब्धता ही बाब भारतासाठी उत्साहवर्धक ठरली आहे. यालाच भारतातील उत्पादन तंत्रज्ञानाचा झालेला विकास व जागतिक स्तरावर घेतली जाणारी नोंद ‘इंडस्ट्री 4.0’ च्या संदर्भात उत्साहवर्धक ठरली आहे.