राष्ट्र उभारणीत बंजारा कुंभाचे महत्त्व

 

 

 

जानेवारी 25 ते 30 या कालावधीत जळगाव जिल्ह्यातील गोद्री येथे बंजारा आणि लबाना नायकडा समाज एकत्र आला. शबरी कुंभ आणि नर्मदा कुंभ या आधी 2006 मध्ये गुजरात आणि 2020 मध्ये मध्य प्रदेशात आयोजित करण्यात आले होते. कुंभ म्हणजे संतांची सभा. देशभरातील संत प्रार्थना आणि आशीर्वादासाठी तसेच विविध सामाजिक, धार्मिक आणि राष्ट्रीय समस्यांवर चर्चा करण्यासाठी जमतात. विविध विचार आणि विचारांचे मंथन राष्ट्रलागती आणि दिशा देते. सिंहस्थ कुंभ आणि हा कुंभ वेगवेगळ्या वेळी आयोजित केला जातो. त्यांच्यातील फरक फक्त रूप आणि स्थानात आहे. बाकीचे उद्देश मात्र एकच आहेत.

 

 

धर्म मानणार्‍या अनुयायांऐवजी रिलीजन मानणार्‍या अनुयायांची मानसिकता धोकादायकस्वरूप धारण करत आहे आणि त्यामुळे पर्यावरणाच्या हानीसह जगभरात समाजात अशांतता निर्माण होत आहे. या रिलीजनच्या अनुयायांची, विशेषत: काही ख्रिश्चन मिशनर्‍यांची, प्रत्येक गैर-ख्रिश्चन विशेषत: हिंदू धर्मीय व्यक्तीचे ख्रिश्चन बनविण्याची विचार प्रक्रिया समाजात आणि देशात तेढ निर्माण करण्याच्या उद्देशाशीसंबंधित आहे का? शेवटी यांचे ध्येय काय आहे? ख्रिश्चन किंवा इतर कोणत्याही धर्मात जबरदस्तीने धर्मांतर केल्याने किंवा भ्रामकपद्धतींचा वापर केल्याने धर्मांतरितांना आनंद, मनःशांती, चांगली सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती प्राप्त करण्यास मदत झाली आहे का?

 

मी सर्व धर्म आणि पंथांचा आदर करतो. परंतु, जमिनीवरील वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करणे अज्ञानी आणि धोकादायक दोन्ही आहे. जर ख्रिश्चन धर्मच श्रेष्ठ आहे, तर बहुसंख्य ख्रिश्चन लोकसंख्या असलेल्या देशांमध्ये मानसिक आणि शारीरिक समस्या, अंमली पदार्थांचे सेवन आणि सामाजिक अस्थिरता का आहे? कॅथोलिक आणि प्रोटेस्टंट यांच्यात संघर्ष का आहे? ख्रिश्चनांमध्ये जातीय भेदभाव का आहे? अनेक ख्रिश्चन बहुसंख्य देश आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या का कोसळत आहेत?

 

सनातन संस्कृती आणि तिची तत्त्वे पाळणार्‍या अनेक ख्रिश्चनांच्या भावनेचे आम्ही स्वागत करतो आणि त्यांचे कौतुक करतो; तथापि, सनातन धर्माचा द्वेष करणारे सनातनच्या अनुयायांचे धर्मांतरकरत आहेत, धर्मांतर करणार्‍यांमध्ये तीव्र द्वेष निर्माण करत आहेत. ‘आर्ट ऑफ लिव्हिंग’चे संस्थापक श्री श्री रविशंकर, ईशाचे संस्थापक जग्गी वासुदेव, माता अमृतानंदमयी, स्वामीनारायण,इस्कॉन आणि इतर अनेक आध्यात्मिकनेते आणि संस्थांचे जगभरात अनुयायी मोठ्यासंख्येने आहेत. परंतु ते कधीही त्यांचे धर्मांतरकरत नाहीत; त्याऐवजी, ते आपल्या सर्व अनुयायानात्यांचा धर्म न बदलता सनातन तत्त्वांचे पालन करण्याचा आशीर्वाद देतात. म्हणूनच सर्वांच्या हितासाठी सनातन धर्माचे रक्षण झाले पाहिजे.

 

ज्या व्यक्तींना सनातन धर्माचे मूल्य समाजासाठी, जगाच्या भल्यासाठी आणि पर्यावरणासाठी महत्त्वपूर्ण आहे त्यांनी प्रखरतेने बोलले व समाजासमोर मांडले पाहिजे, ज्यात ख्रिस्ती मिशनरी प्रोपेगंडावर विश्वास नसलेल्या बहुतेक ख्रिश्चनांचासुद्धा समावेश आहे. रा.स्व.संघ, इतर अनेक संघटनांसह जुन्या काळापासू न चालत आलेली जातीवाचक फूटदूर करण्यासाठी काम करत आहे. त्यांचा मंत्र एकच, आपण सर्व एक आहोत.

  

सेवा म्हणजे नक्की काय? समाज आणि पर्यावरणाच्या अधिक चांगल्यासाठी निस्वार्थीपणे कार्य करणे. ख्रिश्चन मिशनरी आणि त्यांच्या संघटनांनी दिलेल्या सेवांचा उद्देश गरिबांना धर्मांतरित करणे हा आहे हे खरे नाही का? अशा सामाजिक सेवांचा काय उपयोग? मी आधी म्हटल्याप्रमाणे, अनेक भारतीय अध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक संस्था जगभरात सामाजिक सेवा प्रदान करतात, त्यापैकी सर्वात महत्त्वाची म्हणजे मनःशांतीआणि आनंद विकसित करणे, जो प्रत्येकाच्या जीवनातील सर्वात कठीण आणि महत्त्वाचा पैलू आहे. मात्र, या सर्व सामाजिक सेवा चांगल्या हेतूने आणि कोणत्याही स्वार्थाशिवाय दिल्या जातात. सेवेतील दोन प्रवाहांमधील ही विषमता सरकार, विविध संस्था आणि व्यक्तींनी अधिक जागरूकतेने आणि समजूतदारपणे समाजासमोर मांडणे आवश्यक आहे.

 

बंजारा कुंभ सर्वांच्या हितासाठी एकत्र आणण्याचे कामकरतो. गेल्या 15 ते 20 वर्षांत बंजारा समाजासमोर दोन मोठी आव्हाने उभी राहिली आहेत. पहिला म्हणजे ख्रिस्ती धर्माचा चुकीच्या पद्धतीने प्रसार आणि दुसरा मुद्दा म्हणजे वेगवेगळ्या बंजाराजातीत नवीन धर्म तयार करण्याचा प्रयत्न. त्यामुळे पुजारी, संत आणि बंजारा समाजातील सदस्यांनी पुढाकार घेऊन कुंभ करण्याचा निर्णय घेतला. दर काही वर्षांनी प्रत्येक जाती जमातीचा धर्म वेगळा असल्याचे आढळून येते. हे का केले जाते? हा एक गुंतागुंतीचा प्रश्न आहे. आजच्या स्थितीत राजकीय ताकदीचा गैरवापर करूननिवडणुका जिंकण्यासाठी ‘व्होटबँक’ तयार करण्याचा हा काही राजकीय पक्षांचा डाव आहे. तथापि, त्याचे परिणाम गंभीर असू शकतात. सत्ता मिळविण्यासाठी सनातन समाजात फूट पाडण्याचा विध्वंसक हेतू प्रत्येकाने समजून घेतला पाहिजे आणि कुंभाच्या अशा उपक्रमांना उत्साहाने आणि आपुलकीने पाठिंबा द्यायला हवा.

 

 

 

उत्तर प्रदेश आणि गुजरातमध्ये मुस्लीम बंजारांचे अनेक समुदाय आहेत. जे केवळ बंजारा समाजातून धर्मांतरितआहेत. मुस्लीम आक्रमक औरंगजेबाच्या आक्रमणानंतरकाही बंजारांनी जबरदस्तीने इस्लाम स्वीकारला. ते उत्तर-पश्चिम भारताच्या काही भागांमध्ये तसेच हैदराबादमध्ये दिसले आहेत. महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक आणि भारताच्या इतर काही भागात बंजारांचे ख्रिस्तीकरण झाले आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, काही बंजारांनी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारल्यानंतरही ते हिंदू परंपरांचे पालन करत राहिले. लग्नपद्धती, हळद स्नान, लग्न मिरवणूक आणि हिंदू सण साजरे करणे.

 

 

बंजारांच्या कौटुंबिक देवता म्हणजे माता महाकाली आणि माता जगदंबा, ज्यांना माता महागौरी असेही म्हणतात. महागौरी गौरवंशाला सूचित करते. व्यंकटेश्वरतिरुपती बालाजी आणि बंजारी देवी यांचीही पूजा केली जाते. विशेषत: गौर बंजारा समाजात सतीभवानीची पूजा केली जाते. भगवान शंकराच्या वाहननंदीची आजही मोठ्या उत्साहाने पूजा केली जाते. त्याला ’गर्शा’ असेही म्हणतात. छत्तीसगढचे बंजारा लोक या जातीची देवी आणि मातृशक्तीचे प्रतीक असलेल्या बंजारा देवीची पूजा करतात. यासोबतच हा समाज महानुभाव पंथाशीही संबंधित आहेत, त्यामुळे ते भगवान श्रीकृष्णाची पूजाही करतात. बंजारा समाज देवतांसह संतांची पूजासुद्धा करतात. सतगुरूहाथी रामबाबा महाराज, संत सेवालाल महाराज, राणालखीराय बंजारा (राणालखीशाह), बंजारीमाता, संत रूपसिंग महाराज, समकीमाता, संत समतदादा, संत लक्ष्मण चैतन्य महाराज, संत ईश्वरसिंह महाराज, संत रामराव महाराज आदींची पूजा केली जाते. बंजारा समाजाचा संतांच्या विचारांवर गाढ विश्वास आहे.

आपल्या महान संस्कृती आणि राष्ट्राच्या रक्षणासाठी आपल्या जनजाती बांधवांनी खूप कष्ट घेतले आहेत. आपण त्यांना पाठिंबा आणि सहकार्य देऊया, आपुलकीची भावना बाळगूया आणि कोणत्याही इच्छेशिवाय त्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि आध्यात्मिक विकास करण्यास मदत करूया.