भारताचे भविष्य घडविणारा ‘आयटी उद्योग’

 

 

 

 

 

एकविसावे शतक माहिती-तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. त्यात भारत जागतिक आकर्षणाच्या केंद्रस्थानी असून ज्ञानाचे शक्तीस्थान मानले जाते. आयटी उद्योगात आयटी सेवा, आयटी-सक्षम सेवा (आयटीईएस), ई-कॉमर्स (ऑनलाइन व्यवसाय), सॉफ्टवेअर आणि हार्डवेअर उत्पादने समाविष्ट आहेत. या स्पर्धात्मक जगात कोणत्याही उद्योगासाठी उत्पादकता वाढवणे, व्यवसाय सुलभ करणे, वाढीव कार्यक्षमतेने आणि आर्थिकदृष्ट्या प्रगत होण्यासाठी आयटी आधारित सेवा आवश्यक आहेत. माहिती-तंत्रज्ञानाने केवळ देशाच्या आर्थिक विकासात योगदान दिले नाही, तर यामुळे शासन अधिक कार्यक्षम आणि प्रतिसाददायी बनले आहे. यामुळे सरकारी सेवा आणि माहितीचा वापर सुलभ आणि स्वस्त झाला. माहिती-तंत्रज्ञानाने सरकारी सेवांचे व्यवस्थापन आणि वितरण जसे की, आरोग्य सेवा, शैक्षणिक माहिती, ग्राहक हक्क आणि सेवा इत्यादी पारदर्शकता वाढवण्यासह अधिक प्रभावी बनवल्या आहेत. आपल्या अर्थव्यवस्थेला झपाट्याने समृद्ध करण्यासाठी आणि लाखोंच्या रोजगारनिर्मितीसाठी आयटी उद्योग हा कणा आहे. आयटी क्षेत्रातील वाढ आपल्याला प्रत्येक क्षेत्रात चीनच्या बरोबरीने प्रगती करण्यास प्रवृत्त करत आहे आणि जागतिक बाजारपेठेवर आपली पकड हळूहळू मजबूत होत आहे. यामुळे भारतीयांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती सुधारत आहे व भविष्यात मोठ्या प्रमाणात सुधारेल.

 

 

 

 

भारताची आयटी क्षेत्रात वाटचाल १९६७ मध्ये देशाची आर्थिक राजधानी मुंबईतून सुरू झाली, जेव्हा टाटांनी ‘टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस’ (टीसीएस)ची स्थापना केली.

 

 

गेल्या दोन दशकांमध्ये भारतातील आयटी उद्योगाच्या झपाट्याने झालेल्या वाढीमुळे भारताच्या ज्ञान आणि कौशल्यांच्या भांडारांबद्दल संपूर्ण जगाची धारणा बदलली आहे आणि त्यामुळे आर्थिक वाढीला चालना मिळाली आहे. आयटी उद्योगात झपाट्याने होणारी प्रगती आणि केंद्र सरकारचे उदारीकरण धोरणे जसे की, व्यापारातील अडथळे कमी करणे आणि तंत्रज्ञान उत्पादनांवरील आयात शुल्क काढून टाकणे, असे अनेक निर्णय उद्योगवाढीसाठी महत्त्वपूर्ण आहेत. तसेच, ‘सॉफ्टवेअर टेक्नॉलॉजी पार्क’, ‘एक्सपोर्ट ओरिएंटेड युनिट्स’, ‘स्पेशल इकॉनॉमिक झोन’ आणि ‘परदेशी थेट गुंतवणूक’ (एफडीआय) यांसारख्या इतर विविध सरकारी उपक्रमांनी या उद्योगाला जागतिक आयटी उद्योगात वर्चस्व मिळवण्यात मदत केली आहे.

 

 

आयटी क्षेत्राने भारताच्या जीडीपीमध्ये आपले योगदान १९९८ मध्ये १.२ टक्क्यांवरून २०१९ मध्ये जवळजवळ दहा टक्क्यांपर्यंत वाढवले आहे. ‘नॅसकॉम’च्या म्हणण्यानुसार, या क्षेत्राने २०१९ मध्ये १८० युएस अब्ज डॉलर्सची एकूण कमाई केली आहे, ज्याचे निर्यात उत्पन्न ९९ युएस अब्ज डॉलर्स आहे आणि देशांतर्गत महसूल ४८ युएस अब्ज डॉलर्स आहे, जे १३ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. वर्ष २०२० पर्यंत भारतातील आयटी कर्मचार्‍यांची संख्या ४.३६ दशलक्ष आहे. भारताच्या आयटी सेवांच्या निर्यातीपैकी दोन तृतीयांश वाटा एकट्या अमेरिकेचा आहे.

 

 

सध्याच्या काळात ‘कोविड-१९’ महामारीने संपूर्ण जगाला ग्रासले आहे आणि अर्थव्यवस्थांना मोठा फटका बसला आहे. भारतीय आयटी उद्योग अजूनही सकारात्मक चिन्हे दर्शवित आहे आणि या अभूतपूर्व शोकांतिकेवर मात करण्याची क्षमता दाखवत आहे. भारत एक जागतिक आर्थिक शक्ती म्हणून उदयास येत आहे आणि विशेषतः भारतीय अर्थव्यवस्थेत आणि सर्वसाधारणपणे जगात एक मोठे योगदान आयटी क्षेत्राचे आहे.

 

 

गेल्या दशकात, भारत जगातील ‘सॉफ्टवेअर’ कंपन्यांसाठी ‘आयटी हब’ म्हणून उदयास आला आहे आणि भारतीय ‘सॉफ्टवेअर’ कंपन्यांनी जागतिक आयटी क्षेत्रात प्रमुख स्थान मिळवले आहे. आयटी उद्योगासाठी भारत हे जगातील सर्वात मोठे ‘सोर्सिंग डेस्टिनेशन’ बनले आहे. ‘ऑनलाईन रिटेलिंग’, ‘क्लाऊड कॉम्प्युटिंग’ आणि ई-कॉमर्स हे सर्व आयटी उद्योगाच्या वेगवान वाढीसाठी योगदान देत आहेत. २०१९-२० साठी आयटी क्षेत्रात वाढीचा दर अंदाजे दहा टक्के आहे. १९९१-९२च्या आर्थिक सुधारणांनंतर भारतीय आयटी उद्योग वेगाने वाढला आहे. भारतीय आयटी कंपन्यांनी भारतीय आणि जगभरातील सुमारे ८० देशांमध्ये हजारो केंद्रे सुरू केली आहेत. बहुसंख्य जागतिक कंपन्या भारतीय आयटी उद्योगाकडून ‘आयटी-आयटीईएस’ची ‘सोर्सिंग’ करत आहेत, हे २०१९-२० मध्ये जागतिक सेवा ‘सोर्सिंग मार्केट’(युएस २००-२५० अब्ज)च्या अंदाजे ५५ टक्के आहे. आयटी उद्योगाचा बाजार आकार (विशेषतः निर्यात) २००८-०९ मध्ये ६७ अब्ज अमेरिकन डॉलर ते २०१९-२० मध्ये १९१ अब्ज अमेरिकन डॉलर, अनेक पटीने वाढला आहे. येत्या काही वर्षांत उत्पन्नात आणखी वाढ अपेक्षित आहे आणि २०२५ पर्यंत ३५० अब्ज अमेरिकन डॉलर्सपर्यंत पोहोचेल, अशी अपेक्षा आहे. भारताच्या सकल देशांतर्गत उत्पादनात (जीडीपी) एक महत्त्वपूर्ण वाटा आणि परिणामी देशाच्या विकास आणि विकासाला चालना देणारे हे क्षेत्र आहे.

 

 

भारताचा डिजिटल कुशल पूल या कालावधीत वाढला आहे आणि जागतिक डिजिटल प्रतिभेच्या सुमारे ७५ टक्के आहे. भारतातील चार मोठ्या आयटी कंपन्यांमध्ये (टीसीएस, इन्फोसिस, विप्रो, एचसीएल टेक) दहा लाखांहून अधिक कर्मचारी काम करीत आहेत. नवीन आयटी-आधारित तंत्रज्ञान जसे की, ‘टेलिमेडिसिन’, ‘रिमोट मॉनिटरिंग’ इत्यादी यांची डिजिटल अर्थव्यवस्थेत मागणी वाढत आहे. पाचव्या पिढीचे (५जी) दळणवळण तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स) वाढता अवलंब, बिग डेटा अ‍ॅनालिटिक्स, ‘क्लाऊड कॉम्प्युटिंग’ आणि ‘इंटरनेट ऑफ थिंग्ज’ भारतातील आयटी उद्योगाचा आकार आणखी विस्तृत करेल. भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा आकार जसजसा वाढत आहे, तसतशा आयटी कंपन्या ‘टायर २’ आणि ‘टायर ३’ शहरांमध्ये त्यांची केंद्रे स्थापन करत आहेत, ज्यामुळे विकास आणखी वाढेल आणि विद्यमान असमानता कमी होईल.

 

 

आयटी उद्योगाने भारताच्या विकासात सातत्याने वाढ आणि गती वाढवली आहे. हा उद्योग भारतीय कुशल मानव संसाधनांचा एक मोठा पूल ओढून घेतो, ज्यामुळे देश जागतिक आयटी केंद्र बनत आहे.

 

 

आयटी उद्योग संपूर्ण भारतीय आर्थिक आणि प्रशासकीय परिदृश्यात बदल घडवून आणण्यात मोलाचा वाटा राहिला आहे. भारताचा आयटी उद्योग नवीन विघटनकारी (डिसरपटिव्ह) तंत्रज्ञानामध्ये पाऊल टाकत आहे आणि जागतिक स्तरावर सुरू असलेल्या चौथ्या औद्योगिक क्रांतीमध्ये अग्रणी भूमिकाही तो नक्कीच बजावेल.

 

 

वर्तमान सरकारच्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ उपक्रमामुळे आयटी क्षेत्रात मोठा बदल होत आहे. यापूर्वी हार्डवेअर क्षेत्र एकप्रकारे दुर्लक्षितच होते. आता, भारतात हार्डवेअर निर्मितीवरही भर आहे. सर्वात मोठे पाऊल म्हणजे भारतात ‘इंटिग्रॅटेड चिप्स’ (आयसी)चे उत्पादन सुरू करण्याचा निर्णय, टाटाने ‘आत्मनिर्भर भारत’ अंतर्गत पुढाकार घेतला आहे आणि पहिला उत्पादन प्रकल्प तामिळनाडूमध्ये स्थापित केला जात आहे. आताही आपण चिप्ससाठी जास्तीत जास्त चीनवर निर्भर आहोत, हळूहळू आपण आता ‘आत्मनिर्भर’ होत आहोत, ही जमेची बाजू आहे. अशा अनेक निर्णयांमुळे हार्डवेअर क्षेत्रात, पण प्रगतीचा मार्ग मोकळा झाला आहे व बर्‍याच भारतीय व विदेशी कंपन्या आपले उद्योगधंदे या क्षेत्रात सुरु करत आहेत.

 

 

२०२५ पर्यंत भारताची डिजिटल अर्थव्यवस्था एक ट्रिलियन डॉलर असेल, अशी अपेक्षा आहे. तसेच जगातील सर्वात मोठ्या इलेक्ट्रॉनिक्स बाजारपेठांपैकी एक म्हणजे २०२५ पर्यंत ४०० अब्जपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे.

 

 

‘इंडियन इलेक्ट्रॉनिक्स मॅन्युफॅक्चरिंग सर्व्हिस’ (ईएमएस) उद्योग २३.५ अब्ज डॉलर्सवरून ६.५ पटीने वाढून २०२५ पर्यंत १५२ अब्ज डॉलर्सवर पोहोचण्याची अपेक्षा आहे.

 

 

स्वयंचलित मार्ग अंतर्गत १०० टक्के ‘एफडीआय’ला परवानगी आहे.

 

 

संरक्षणासाठी इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या बाबतीत, सरकारच्या मंजुरीद्वारे स्वयंचलित मार्गाने ४९ टक्क्यांपर्यंत ‘एफडीआय’ला परवानगी आहे.

 

 

‘ग्लोबल इलेक्ट्रॉनिक्स मार्केट’ दोन ट्रिलियनपेक्षा जास्त असल्याचा अंदाज आहे. जागतिक इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनात भारताचा वाटा २०१२ मध्ये १.३ टक्क्यांवरून २०१९ मध्ये ३.६ टक्के झाला आहे.

 

 

‘क्लाऊंड कॉम्प्युटिंग’, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), सायबर सुरक्षा आणि इतर उदयोन्मुख तंत्रज्ञानामध्ये वेगाने उदयोन्मुख व्यवसाय क्षमता वापरल्यास भारताचे तंत्रज्ञान सेवा उद्योग २०२५ पर्यंत वार्षिक महसूल ३००-३५० अब्ज डॉलर्स मिळवू शकेल, असे उद्योग संस्था ‘नासकॉम’ आणि जागतिक सल्लागार फर्म मॅकिन्से यांनी भाकीत केले आहे.

 

 

पुढील पाच वर्षांत देशांतर्गत तंत्रज्ञान सेवा दोन-चार वाढीस गती देऊ शकते. कारण, जगभरातील उद्योगांना ‘कोविड’प्रेरित व्यत्ययांपासून जलद पुनर्प्राप्तीसाठी डिजिटायझेशनचा वेगाने अवलंब होताना दिसत आहे.

 

 

 

 

भारताचे भविष्य उज्ज्वल आहे, ज्यात जगाच्या विविध भागांतील कामाचा मोठा वाटा भारताला मिळणार आहे आणि जगभरात भारतीय आयटी तज्ज्ञांची नियुक्ती होणार आहे, असे मत तज्ज्ञांकडून व्यक्त केले जात आहे. हे शक्य होण्यासाठी अजून एक कारण म्हणजे केंद्र सरकारने शिक्षण क्षेत्रात मोठी परिवर्तन प्रक्रिया सुरू केली आहे. पुढील काही वर्षांमध्ये, पदवी अभ्यासक्रमाचे शेवटचे वर्ष संशोधन आणि विकास (R & D) वर्ष मानले जाईल आणि अभ्यासक्रमसुद्धा नवीनतम तांत्रिक प्रगती, कौशल्ये आणि ज्ञानावर आधारित असा विकसित केला जात आहे. हे निश्चितपणे आमच्या पदवीधरांना मोलाची जोड देईल. फक्त नोकरी शोधणारे नाही तर नोकरी निर्माण करणारे उद्योजक तयार होतील.

 

 

आपण लवकरच माहिती-तंत्रज्ञानात महासत्ता बनू, अशी आशा आपण आपल्या स्वातंत्र्याच्या 75 वर्षांत पदार्पण करताना बाळगूया.