स्मृती कारगिल युद्धाच्या...

    दिनांक  30-Jul-2017   
 

 
 
 
जगातील सर्वांत उंच पर्वतरांगांमध्ये कारगिलचे युद्ध झाले होते. या आधी इतक्या उंचीवर कोणतेही युद्ध झालेले नाही. या युद्धात पाकिस्तानचे साडेचार हजाराहून अधिक सैनिक मारले गेले, तर भारताचे ५४३ अधिकारी आणि जवान या युद्धात शहीद झाले. १३०० हून अधिक भारतीय सैनिक/अधिकारी यात गंभीर जखमी झाले होते. या युद्धात सुरुवातीला लेफ्टनंट सौरभ कालिया यांना पाकिस्तानी सैन्याने कुठपर्यंत घुसखोरी केली आहे हे शोधून काढण्याची कामगिरी सोपविण्यात आली.

 
 भारत-चीन दरम्यानचा तणाव वाढत असून, चीनमधील वृत्तपत्रे सध्या भारतावर तुटून पडत आहेत. सुषमा स्वराज यांनी संसदेत केलेल्या वक्तव्यानंतर चिनी वृत्तपत्रांनी, ‘एक इंच जमीनदेखील भारताला देणार नाही,’ असा इशारा दिला आहे. दोन्ही राष्ट्रांतील तणावामुळे जरी डोकेदुखी वाढली असली, तरी भारत अद्याप शांत आहे. १९६२ मधील भारत व आज २०१७ मधील भारत यात प्रचंड फरक आहे. 

 कारगिलमध्ये पाकिस्तानी  सैन्याची घुसखोरी

 २६ जुलै २०१७ ला कारगिल युद्धाला १८ वर्षे पूर्ण झाली. मात्र, अजूनही या युद्धाची वीरगाथा प्रत्येक भारतीयाच्या मनामध्ये तितकीच जिवंत आहे. आजपर्यंतच्या युद्धांपैकी केवळ कारगिल युद्धाचा प्रसार वर्तमानपत्रे आणि दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवर ङ्गार मोठ्या प्रमाणात करण्यात आला. या युद्धावर अनेक पुस्तकेही प्रकाशित झाली. कारगिल, लेह हा भाग समुद्रसपाटीपासून १३ हजार ते १८ हजार ङ्गूट उंचीवर आहे. तिथे वर्षातून सहा महिने बर्ङ्ग पडतो आणि जमिनीवर बर्ङ्ग साचलेला असतो. उणे ३० ते उणे ४० इतके तापमान या भागात असते. यामुळे १९९९ साली लडाख ते कारगिलपर्यंतच्या या मोठ्या सीमेवर ङ्गक्त एक ब्रिगेड म्हणजे केवळ तीन ते चार हजार सैनिक तैनात केलेले होते. काश्मीरच्या सीमेवर सुमारे दोन लाख सैनिक पहारा देत आहेत. पण, कारगिल येथे काश्मीरपेक्षा दुप्पट लांब असलेल्या सीमेवर केवळ तीन ते चार हजार सैनिक होते. पाकिस्तानी सैन्याने भारतीय सैन्य पहारा देत नसलेल्या कारगिलच्या डोंगरांवरती आपले सैनिक घुसवून वर्चस्व प्रस्थापित केले. 

 २६ जुलै कारगिल विजय दिवस :
 
भारतीय सैन्याला ही गोष्ट समजल्यानंतर, भारतीय हद्दीतून पाकिस्तानी सैन्याला हुसकावून लावण्यासाठी भारतीय सैन्याने ‘ऑपरेशन विजय’ ही मोहीम राबविली. सुरुवातीला हे आमचे सैनिक नसून दहशतवादी असल्याचा कांगावा पाकिस्तानने केला. पाकिस्तानी सैन्याच्या नॉर्दन लाईट इन्ङ्गंट्रीच्या ११ हून अधिक बटालियन्स (एका बटालियनमध्ये ७५० ते १००० सैनिक असतात) यांनी कारगिलच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये घुसखोरी केली होती. त्यांना हुसकावून लावण्यासाठी भारतीय सैन्याने १० ते १५ हजार सैनिकांच्या दोन तुकड्या युद्धभूमीवर उतरवल्या होत्या. २६ जुलै १९९९ रोजी शेवटच्या पाकिस्तानी सैनिकाला मारण्यात आल्याने, हा दिवस ‘कारगिल विजय दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो.

  ५४३ अधिकारी आणि  जवान युद्धात शहीद :

 जगातील सर्वांत उंच पर्वतरांगांमध्ये कारगिलचे युद्ध झाले होते. या आधी इतक्या उंचीवर कोणतेही युद्ध झालेले नाही. या युद्धात पाकिस्तानचे साडेचार हजाराहून अधिक सैनिक मारले गेले, तर भारताचे ५४३ अधिकारी आणि जवान या युद्धात शहीद झाले. १३०० हून अधिक भारतीय सैनिक/अधिकारी यात गंभीर जखमी झाले होते. या युद्धात सुरुवातीला लेफ्टनंट सौरभ कालिया यांना पाकिस्तानी सैन्याने कुठपर्यंत घुसखोरी केली आहे हे शोधून काढण्याची कामगिरी सोपविण्यात आली.

 कारगिल युद्धातील दुसरे हिरो कॅप्टन विक्रम बत्रा हे होते. सिंहाइतके शूर असल्याने बत्रा यांना त्यांचे सैनिक ‘शेरशहा’ म्हणत असत. कारगिल युद्धाच्या केवळ दीड वर्षे आधी भारतीय सैन्यात सामील झालेल्या कॅप्टन विक्रम बत्रा यांनी एक ऐतिहासिक कामगिरी केली. कारगिलचे पहिले शिखर जिंकल्यानंतर प्रसिद्धीमाध्यमांनी त्यांना ‘पुढे काय?’ असे विचारले असता, ‘‘जेवढा प्रदेश जिंकला तेवढा पुरेसा नाही, ये दिल मॉंगे मोअर’’ अशी प्रतिक्रिया कॅप्टन बत्रा यांनी दिली. त्यांच्यामुळेच ‘ये दिल मॉंगे मोअर’ हे वाक्य प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर ‘पॉईंट ५१४०’च्या वरती असलेल्या पाकिस्तानी सैन्यावर चालून जाण्याची कामगिरी कॅप्टन बत्रा यांच्याकडे सोपविण्यात आली. त्यांनी ‘पॉईंट ५१४०’ जिंकला, मात्र त्यात ते शहीद झाले. युद्धाआधी ‘‘मी भारताच्या ध्वजामध्ये लपेटूनच परत येईल,’’ असे कॅप्टन बत्रा म्हणाले होते. ते खरे ठरले. या युद्धातले सगळ्यात पहिले ‘परमवीरचक्र’ कॅप्टन बत्रा यांना प्रदान करण्यात आले.

 युद्धभूमीला भेट द्या : 

 त्यानंतर लेफ्टनंट विजयन थापर यांना ‘थ्री पिंपल्स’ या शिखरावर पाठविण्यात आले. यात त्यांच्या दोन ‘राजपुताना रायङ्गल्स’चे कंपनी कमांडर मेजर आचार्य शहीद झाले. २२ वर्षांचे विजयंत काही महिन्यांपूर्वीच सैन्यात अधिकारी झाले होते. विजयन यांनी ‘थ्री पिंपल्स’ या १७ हजार ङ्गूट उंचीवर असलेल्या शिखरावर भारताचा झेंडा ङ्गडकवला; पाकिस्तानचे १५० सैनिक असलेल्या या शिखरावर चढण्यासाठी थापर यांनी तानाजी मालुसरे यांच्याप्रमाणेच सर्वांत अवघड कड्याची निवड केली होती. विजयन यांच्या शौर्याबद्दल त्यांना ‘वीरचक्र’ प्रदान करण्यात आले. मात्र, त्यात त्यांना वीरगती प्राप्त झाली. विजयन यांनी मोहिमेवर जाण्याआधी आपल्या कुटुंबीयांसाठी एक पत्र लिहिले होते. ‘मी परत आलो नाही, तरच हे पत्र माझ्या कुटुंबीयांना पाठवावे,’ असे त्यांनी सांगितले होते. या पत्रात त्यांनी आपले वडील निवृत्त कर्नल व्ही. एन. थापर यांना युद्ध संपल्यानंतर आम्ही किती कठीण परिस्थितीमध्ये लढलो, हे पाहण्यासाठी या युद्धभूमीला भेट द्या, असे म्हटले होते. ७८ वर्षे वयाचे निवृत्त कर्नल व्ही. एन. थापर हे दरवर्षी २६ जुलै रोजी कारगिल येथील १८ हजार ङ्गुटांवरच्या वीरभूमीवर जाऊन सैनिकांना श्रद्धांजली अर्पण करत आहेत. ते पत्र अजरामर झाले आहे. 

 परमवीर कॅप्टन मनोज पांडे, ग्रेनेडियर योगेंद्रसिंह यादव, शिपाई संजय कुमार यांची वीरगाथा  :

 कॅप्टन मनोज पांडे यांनी खालुबर नावाच्या शिखरावर हल्ला करून ते शिखर पाकिस्तानकडून परत मिळवले. त्यात कॅप्टन मनोज पांडे यांना वीरगती प्राप्त झाली. त्या वेळी आपल्या तुकडीतील सैन्याला उद्देशून शेवटचे दोन शब्द काढले होते. ते शब्द ‘ना छोडनू’ असे होते. नेपाळी भाषेतील या शब्दांचा अर्थ ‘दुश्मनांना सोडू नका,’ असा होता. २४ वर्षांच्या मनोज पांडे यांना मरणोपरान्त ‘परमवीरचक्र’ प्रदान करण्यात आले. या युद्धात ग्रेनेडियर योगेंद्रसिंह यादव यांनी आपल्या प्लाटूनबरोबर टायगर हिलवर हल्ला केला होता. त्यांनी टायगर हिलवरती भारताचा तिरंगा ङ्गडकवला. यात ते गंभीर जखमी झाले होते. त्यांना ‘परमवीरचक्र’ प्रदान करण्यात आले. १३ जॅक रिङ्गचे शिपाई संजय कुमार यांना ‘पॉईंट ४८७७’ वर जाण्याचा आदेश मिळाला. संजय कुमार यांनी पाकिस्तानी सैन्यावर जोरदार हल्ला करून तीन जवानांना यमसदनी धाडले. यात ते गंभीर जखमी झाले होते. त्यांना ‘परमवीरचक्र’ प्रदान करण्यात आले आहे. 

या युद्धात अनेक अधिकारी आणि जवान गंभीर जखमी झाले होते. त्यात मेजर डी. पी. सिंग यांना गंभीर जखमी झाल्यानंतर आपला एक पाय गमवावा लागला होता. तरीही त्यांनी हार मानली नाही. ते आजही कृत्रिम पाय लावून धावण्याच्या शर्यतीत भाग घेत असतात. ते भारताचे अग्रणी ‘ब्लेड रनर’ म्हणून ओळखले जातात. गंभीर जखमी झाल्यानंतर अवयव गमावलेले अनेक जवान आहेत. तरीही आपल्या अपंगत्वावर मात करत ते जीवन जगत आहेत.

 तरुण अधिकारी आणि शूर जवानांचे युद्ध :

कारगिल युद्ध हे तरुण अधिकारी आणि त्यांच्या हाताखाली असलेल्या शूर जवानांचे युद्ध होते. हा भाग प्रचंड डोंगराळ असल्याने या भागात तंत्रज्ञान आणि क्षेपणास्त्रांचा ङ्गारसा उपयोग होत नव्हता. हे युद्ध पायदळाचे युद्ध होते. पाकिस्तानी सैन्यावर प्रत्यक्ष हल्ला करून त्यांना मारावे लागत होते.  आपले  अधिकारी, ५७६ सैनिक आणि हवाई दलाचे पाच जवान शहीद झाले. शहीद झालेल्या अधिकार्‍यांची रँक लेफ्टनंट, मेजर, कॅप्टन, लेफ्टनंट कर्नल अशी होती. पाकिस्तानकडून होणारी घुसखोरी रोखण्यासाठी भारताच्या अनेक बुद्धिमान अधिकारी, सैनिकांनी आपले प्राण अर्पण केले. 

या युद्धात चार परमवीरचक्र, चार महावीरचक्र, २९ वीरचक्र आणि ५२ सेनामेडल प्रदान करण्यात आले होते. या युद्धात १८ ग्रेनेडियर्स, २ राजपुताना रायफल्स, १३ जम्मू आणि काश्मीर रायङ्गल्स, १८ गढवाल रायङ्गल्स आणि ८ सीख रेजिमेंट या सैन्य तुकड्यांनी विशेष पराक्रम गाजवला. मोठा पराक्रम गाजवल्याने या तुकड्यांना युनिट सायटेशनने गौरविण्यात आले.

पाकिस्तानने घुसखोरी का केली?

पाकिस्तानने भारताच्या हद्दीत घुसखोरी करण्याला दोन कारणे होती. पाकिस्तानला सियाचीन सीमेवर असलेल्या भारतीय सैन्याची रसद तोडण्याकरीता कारगिल-श्रीनगर या मार्गावर कब्जा करायचा होता. दुसरे म्हणजे, सैन्याने जम्मू-काश्मीरमध्ये चांगले काम केल्यामुळे तेथील दहशतवाद्यांचे कंबरडे मोडले होते. त्यामुळे या दहशतवादाला पुन्हा पुनरुज्जीवित करण्यासाठी पाकिस्तानी सैन्याने या आधी दुर्लक्षित असलेल्या भागाकडे भारतीय सैन्याचे लक्ष एकवटण्यास भाग पाडले. कारगिलच्या युद्धानंतर या भागात तीन ते चार हजार सैन्य असणार्‍या या भागात दोन तुकड्या म्हणजेच १५ ते २० हजार सैन्याची नेमणूक करण्यात आली आहे. त्यामुळे तेवढेच सैनिक काश्मीर खोर्‍यातून कमी झालेले आहेत. त्यामुळे यानंतरच्या काळात काश्मीरमधला दहशतवाद मोठ्या प्रमाणावर वाढला होता. आता पुन्हा या दहशतवादावर नियंत्रण मिळवले आहे.

कारगिलच्या युद्धानंतर भारतीय सैन्याने द्रास भागात एक युद्धस्मारक बांधलेले आहे. कारगिलला भेट देणारे अनेक पर्यटक या युद्धस्मारकाला भेट देत असतात. तिथे गेल्यानंतर कारगिलचे युद्ध झालेली अनेक शिखरे तेथून दिसतात. त्यामुळे या भागात लढणे किती अवघड असते, याची प्रचीती आपल्याला येते. कारगिल युद्धावर ‘एलओसी कारगिल’, ‘स्वर्णगाथा’, ‘मिशन ङ्गत्ते’ असे अनेक चित्रपट निघाले, त्यांना चांगला प्रतिसाद मिळाला होता. 

 गरज शूर सैनिक आणि देशप्रेमी नागरिकांचीही :

 या युद्धात आपले रक्तसांडून आपल्या तरुण अधिकारी आणि सैनिकांनी पाकिस्तानी सैन्याला पिटाळून लावत आपल्या मायभूमीचे रक्षण केले. लढाईत शस्त्र आणि सैनिक हे दोन घटक महत्त्वाचे असतात. मात्र, कोणतेही शस्त्र चालविण्याकरिता असणारा सैनिक सर्वांत जास्त महत्त्वाचा असतो आणि सैनिक सदैव सतर्क असतील तर देश सुरक्षित राहतो. म्हणूनच भारतीय नागरिकांनी आणि सरकाने आपल्या सैनिकांची काळजी घेतली पाहिजे. आपल्याला धोका निर्माण झाल्यावरच देव आणि सैनिक यांची नेहमीच आठवण येते. मात्र, आलेले संकट संपल्यावर आपण या दोघांनाही विसरतो. जे राष्ट्र आपल्या सैनिकांना विसरते ते राष्ट्र कधीही सुरक्षित राहू शकत नाही आणि महासत्ताही बनू शकत नाही. आजच्या घडीला देशाच्या सुरक्षिततेला बहुआयामी धोके आहेत. यासाठी मोठ्या प्रमाणावर सैन्याबरोबरच देशप्रेमी नागरिकांचीही भारताला गरज आहे. २६ जुलै कारगिल विजय दिवसाच्या निमित्ताने देशाकरिता प्राणार्पण करणार्‍या, भारतीय सशस्त्र दलांतील शूर अधिकारी आणि सैनिकांना, देशवासीयांची आदरांजली! शूरांतील शूर लोकांच्या आकाशगंगेत त्यांच्या आत्म्यांना शांती लाभो!
 
 
-  (नि.) ब्रि. हेमंत महाजन