सागरी सुरक्षा आणि भारतीय तटरक्षक दल

    दिनांक  01-Oct-2017   

 


 

भारताच्या सागरी सुरक्षेत महत्त्वाची भूमिका बजावणा-या तटरक्षक दलासाठी केंद्र सरकारने आताच ३१ हजार ७४८ कोटी रुपये मंजूर केले आहेत. येत्या पाच वर्षांत तटरक्षक दलाला अधिक शक्तिशाली आणि सक्रिय करण्याच्या दृष्टिकोनातून हे पाऊल उचलण्यात आले आहे. पाकिस्तानी दहशतवाद्यांनी समुद्रमार्गे २००८ साली मुंबईत घुसून केलेल्या हल्ल्यानंतर तटरक्षक दलाच्या भूमिकेला महत्त्व आले आहे. भारतीय लष्कर, हवाई दल आणि नौदलानंतर तटरक्षक दल सर्वात छोटे सशस्त्र सैन्यदल आहे.

 

२०२२ पर्यंत १७५ बोटी व ११० विमानांचा समावेश

तटरक्षक दलाची टेहळणी क्षमता वाढविण्यासाठी नव्या गस्तीनौका, बोटी, हॅलिकॉप्टर, विमाने आणि अन्य आवश्यक उपकरणे विकत घेण्यात येतील. समुद्री सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून तटरक्षक दलाच्या ताफ्यात २०२२ पर्यंत १७५ बोटी व ११० विमानांचा समावेश करण्याचे निश्चित करण्यात आले आहे. सागरी संपत्तीचे संरक्षण, सागरी पर्यावरण, प्रदूषण नियंत्रण, तस्करी, समुद्री चाचांविरोधात कारवाई यांचा सामना करण्यासाठी तटरक्षक दलाला पूर्णपणे सुसज्ज करण्याची योजना आहे.

भारतीय तटरक्षक दल, समुद्र सुरक्षित आणि निर्भयीत ठेवण्यांस वचनबद्ध आहे. यामुळे तटरक्षक दलाच्या सध्याच्या क्षमतेचे अवलोकन करणे जरुरी आहे. सध्या असलेल्या साधनांद्वारेसुद्धा आपल्याला किनारपट्टी सुरक्षित करता येईल. काही उपाय योजना लेखामध्ये सुचवण्यात येत आहेत. तटरक्षक दलाच्या सध्या ६० बोटी, १८ हॉव्हरक्राफ्ट, ५२ छोट्या इंटरसेप्ट बोटी, ३९ डॉनियर टेहळणी विमाने, १९ चेतक हॅलिकॉप्टर व चार ध्रुव हॅलिकॉप्टर्स आहेत.

 

भारतीय तटरक्षक दलाची स्थापनेची कारणे

 १९६० नंतर भारतीय अर्थव्यवस्थेस; सोने, चांदी, विद्युत उपकरणे इत्यादींच्या, आखातातून समुद्रमार्गे भारताच्या पश्चिमकिना-यापर्यंत करण्यात येणा-या मोठ्या प्रमाणातील तस्करीने त्रस्त केले होते. या काळात भारतीय नौदलच तस्करीविरोधी कार्यवाही करत असे. त्यांच्याकडे पाच गस्ती विमाने होती. ती अपुरी होती. भारतीय नौदल सरकारला विनंती केली की, समुद्री कायदा व सुव्यवस्थेकरिता वाहिलेली एखादी स्वतंत्र संस्था निर्माण करावी.१९७० नंतर, ‘एक्सक्लुझिव्ह इकॉनॉमिक झोन’ स्थापन करण्याबाबतचे ‘युनायटेड नेशन्स कन्व्हेन्शन ऑन लॉज ऑफ द सीज’चे निर्देश, तस्करी, मुंबईच्या किना-यानजीकचे तेल शोध आणि उत्पादनामुळे भारतीय तटरक्षक दलाची स्थापना आवश्यक झाली.

भारतीय तटरक्षक दल वर्षभर सतत कार्यरत असते. भारतीय तटरक्षक दलाच्या जबाबदा-या, सागरी आर्थिक क्षेत्रांची सुरक्षा, किनारी सुरक्षा,समुद्री सुरक्षा, समुद्री पर्यावरण संरक्षण या आहेत. अवैध कारवाया, दहशतवाद, अवैध शस्त्रास्त्र व्यापार, अवैध मानवी व्यापार मासेमारी, तस्करी,मादक पदार्थांचा व्यापार इत्यादी रोखण्यासाठी कार्यवाही केली जाते. भारतीय तटरक्षक दलाच्या ८५ नौका खासगी आणि सार्वजनिक शिपयार्डमार्फत बांधल्या जात आहेत. आशा करुया की, त्या वेळेवर बांधल्या जाव्या.

भारतीय तटरक्षक दल परिस्थितीस सामोरे जाण्यास सज्ज आहे का?

 २०२० पर्यंत भारतीय तटरक्षक दलाकडे सामर्थ्यात झालेली वाढ, भरघोस ठरणार आहे. नऊ किनारी राज्यांत आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये आपल्यापाशी आता किनारी रडार साखळी आहे. विजकीय-प्रकाशकीय-साधने (­Automatic Identification System) आहेत. रात्रंदिन प्रकाशचित्रक(Night Vision Devices) आहेत. ४६ रडार स्थानकांच्या या साखळीत, किनार्‍यांवरील हालचालींवर बारकाईने लक्ष ठेवण्याचे सामर्थ्य प्राप्त झालेले आहे.

मनुष्यबळातील २० टक्के कमतरता पुरी करा : 

भारतीय तटरक्षक दलाच्या अधिकारी व खलाशांचे प्रशिक्षण भारतीय नौदलावर अवलंबून आहे. भारतीय तटरक्षक दलाचे खलाशी भारतीय नौदलासोबतच चिल्कामध्ये शिकतात, तर अधिकारी उत्तर केरळातील ईझिमाला येथे. भारतीय तटरक्षक दलाची क्षमता दुप्पट करण्यात आलेली आहे. एकूण मनुष्यबळातील २० टक्के कमतरता पुढील १० ते १२ वर्षांनंतरच पुरी केली जाईल.

 

मात्र गरज आहे, कमतरता लवकर पूर्ण करण्याची : 

बहुविधपैलू विशेष जहाजे: ‘ ऍडव्हान्स्ड ऑफशोअर पॅट्रोल व्हेसल्स’ या १०५ मीटर लांब आणि २,३०० टन वजनाच्या नौका, भारतीय तटरक्षक दलातील सर्वात मोठ्या नौका आहेत. ‘ऑफ शोअर पॅट्रोल व्हेसल्स’ ९० मीटर लांब आणि २,००० टन वजनाच्या नौका असतात. भारतीय तटरक्षक दलातील सर्वाधिक वापरल्या जाणा-या या नौका १९८० पासून सेवेत आहेत. ‘फास्ट पॅट्रोल व्हेसल’ या ५० मीटर लांब आणि सुमारे ३०० टन वजनाच्या या गस्ती नौका आहेत. इंटरसेप्टर बोट्‌स उथळ पाण्यात, जलदगती हस्तक्षेप करण्यास योग्य असतात. भारतीय तटरक्षक दलाने २००० साली ‘एअर कुशन वेहिकल्स’ प्रचलित केली. ही वाहने किना-यालगतच्या पाण्यात, लगतच्या सखल जमिनींत आणि किनारी प्रदेशांत गस्तीकरिता नवे आयामआणि सामर्थ्ये पुरवतात. विशेषतः जलदगती प्रतिसादांकरिता आणि जलद कार्यवाहीकरिता ही वाहने उपयुक्त ठरतात.

मात्र, खाड्यांमध्ये, सुंदरबन भागात सर क्रिक भागात रबर बोटींची गरज आहे.

किनारी गस्त, सुरक्षा कार्ये आणि मर्यादा : 

भारताच्या महासागरी क्षेत्रांतील, म्हणजेच किना-यापासून २०० नॉटिकल मैलांपर्यंत, भारताची राष्ट्रीय हित सांभाळण्याची जबाबदारी भारतीय तटरक्षक दलाची आहे. मात्र, संपूर्ण आर्थिक क्षेत्रात, म्हणजेच किना-यापासून २०० नॉटिकल मैलांपर्यंत, प्रभावीपणे कर्तव्ये बजावण्यास भारतीय तटरक्षकदल सध्या असमर्थ आहे.

आवश्यक सामर्थ्ये भारतीय तटरक्षक दलाने लौकर निर्माण करणे आवश्यक आहे, तो पर्यंत नौदलाची मदत जरुरी आहे.

कायदेशीर मर्यादा तटरक्षक दलाच्या सशक्तीकरणातील त्रुटी : 

 भारतीय तटरक्षक दलासमोरच्या कर्तव्यपूर्तीच्या आड येणा-या कायदेशीर मर्यादा - नौका ताब्यात घेणे, अनधिकृत सर्वेक्षणावरील कारवाई,अवैध माहिती संकलनावरील कारवाई इत्यादींबाबत आहेत. राष्ट्रीय सुरक्षेकरिता अशा कायदेशीर मर्यादा उठवणे आवश्यक आहे. सखोल समुद्रात,प्रादेशिक पाण्यापलीकडे, अनन्य आर्थिक क्षेत्रात, मासेमारी करणा-या नौकांच्या नियमनार्थ कायदेच उपलब्ध नाहीत. राष्ट्रीय सुरक्षेकरिता आवश्यक कायदे पुढच्या दोन वर्षांत तरी पास केले जावेत. तोपर्यंत वटहुकुमपास करुन ही कमजोरी दूर करावी.

आणखी काय करता येऊ शकेल?

संसदीय व्यवहार समिती आणि महालेखाधिकारी व महालेखा निरीक्षक यांच्या निरनिराळ्या शिफारसी /अहवालांवर काही प्रमाणात अंमलात आणल्या गेल्या आहेत, मात्र बहुतेकांच्या अंमलबजावणीकरिता सातत्याने आणि नियमितपणे देखरेख करावी लागेल.

तांत्रिक ज्ञानाचा आणि मनुष्यबळ सामर्थ्यांचा योग्य वापर केला जावा. किनार्‍यांवरील वाढती निगराणी, गस्त आणि इतर दलांसोबत संयुक्त किनारी सुरक्षा कवायतींचे आयोजन केले गेले पाहिजे. गुप्तवार्ता दर्जा वाढवणे आणि समुद्री पोलीस, भारतीय तटरक्षक दल व भारतीय नौदल यांच्यातील समन्वयन आणखी सुधारले पाहिजे.

भारतीय तटरक्षक दलाचे नवीन जहाजांचे आगमन गतिमान झाले पाहिजे. निरनिराळ्या वर्गाच्या नौकांची अल्प, सामान्य आणि मध्यमदुरूस्ती योग्य वेळी व्हावी. हा नौका दुरूस्ती कार्यक्रमकार्यक्षमतेने चालवला गेला पाहिजे. भारतीय तटरक्षक दलात अधिकार्‍यांची कमतरताही आहे. नियत कालावधीत ही तूट भरून काढली गेली पाहिजे.

 निवृत्त (डिकमिशन्ड) भारतीय तटरक्षकदल नौकांचा वापर तरंगत्या चौक्या म्हणून, उच्च जोखीमक्षेत्रांत, खांड्यांमध्ये आणि नदीमुखांत केला जावा.

 

प्रत्येक बंदरात आत आणि बाहेर जायचे रस्ते, बोटी उतरण्याच्या जागा, धक्के, नौका ठेवण्याच्या जागा विकसित होत आहेत. त्याचा वेग वाढला पाहिजे.व्यक्तिगत मासेमाराला ओळखपत्र देण्याच्या पद्धती जास्त कार्यक्षमझाल्या पाहिजे. आंतरराष्ट्रीय महासागरी संघटनेच्या अनुसार, २० मीटरहून अधिक लांबीच्या आणि ३०० टनाहून अधिक वजनदार नौकांवरच स्वयंओळख प्रणाली असते, जी उपग्रहावर आधारित आहे. म्हणजे एक प्रणाली अस्तित्वात आहे. जिच्याद्वारे रडारवर, ओळख येते की, एक विशिष्ट एम.एम.एस.आय. क्रमांक असलेली नौका येते आहे.

 

छोट्या नौकांना प्रारण ओळखपत्र (रेडिओ फ्रिक्वेन्सी आय.डी.) देण्याचाही प्रस्ताव आहे. म्हणजे प्रत्येक नौका नोंदवली जाईल. त्यामुळे त्यांच्यावर लक्ष ठेवणे शक्य होईल. ते कामलवकर सुरू व्हावे. किना-यावर नजर वाढवावी

किना-यावर सुरक्षेसाठी गस्त वाढवली पाहिजे, सर्व सागरी चेकपोस्टची सुरक्षा कडक करण्यात यावी. याशिवाय सर्व लँडिंग पॉइंट्सवर नाकाबंदी केली जावी. सागरी किनारपट्टीवर पोलिसांतर्फे सागरी सुरक्षा अभियान राबविण्यात यावे.नियमितपणे स्पीड बोटीने किनारपट्टीवर गस्त घालून संशयास्पद बोटींची तपासणी करण्यात यावी. सागरी सुरक्षा आव्हांनाचा अभ्यास भारतीय नौदल आणि भारतीय तटरक्षकदलांतर्गत किमान वर्षातून एकदा गेला जावा.


२६ नोव्हेंबर २००८ची पुनरावृत्ती होऊ शकते का? कुठलीही नौका तपासल्याविनाच आत येऊ शकते का?   

 

धोका शोधण्याकरिता / तपासण्याकरिता अधिक तंत्रज्ञान व गुप्तवार्ता यांची गरज आहे. आपल्याला धोक्याची पूर्वसूचना अथवा विश्वसनीय माहिती मिळाली, तर आपण आपली निगराणी वाढवू शकतो, प्रचंड प्रमाणात पाण्यातील गस्त वाढवू शकतो, भारतीय नौदल आणि समुद्री पोलीसही मदतीला येऊ शकतात. महानगरांत, राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षक (एनएसजी- नॅशनल सीक्युरिटी गार्ड) असताना, त्यामुळे कुठलाही दहशतवादी जिवंत परत जाऊ शकणार नाही याची देशाला खात्री असावी.

 

-

 

राष्ट्ररक्षा (नि.) ब्रि. हेमंत महाजन