...पण, जेव्हा अत्याचारीही अल्पवयीन असतो !

 

 

बाल लैंगिक अत्याचाराविषयी बोलताना आपल्या डोळ्यांसमोर सहसा एका प्रौढ व्यक्तीची प्रतिमा उभी राहते. परंतु, आधुनिक संशोधनाने एक अस्वस्थ करणारे वास्तव समोर आणले आहे. काही वेळा लैंगिक अत्याचार करणारी व्यक्ती स्वतःही किशोरवयीन किंवा तरुण असू शकते. अनेक देशांतील आकडेवारीनुसार, बालकांवरील लैंगिक अत्याचाराच्या लक्षणीय प्रमाणातील घटना या 12 ते 18 वर्षे वयोगटातील मुलांकडून घडलेल्या आढळतात.

 

हे वास्तव स्वीकारणे कठीण वाटू शकते. कारण, किशोरवय म्हणजे आपण निरागसता, शिक्षण आणि अबोध व्यक्तिमत्त्व समजतो. परंतु, या वयात जैविक, मानसिक आणि सामाजिक बदल इतक्या वेगाने घडत असतात की, काही तरुण चुकीच्या दिशेने वळू शकतात. त्यामुळे प्रश्न हा नाही की, हे मुले राक्षस आहेत का; तर प्रश्न असा आहे की, अशा प्रकारचे वर्तन काही तरुणांमध्ये निर्माण कसे होते?

 

महत्त्वाची बाब म्हणजे, सर्व किशोरवयीन लैंगिक अत्याचारीसारखे नसतात. बहुसंख्य किशोरवयीन मुले नंतर निरोगी विकासाचा मार्ग स्वीकारतात. काही मोजक्या तरुणांमध्ये मात्र अनेक जोखीम घटक एकत्र येतात आणि त्यामुळे लैंगिकदृष्ट्या अयोग्य किंवा शोषणात्मक वर्तन कायमसाठी उद्भवू शकते.

 

 

अनेक संशोधनांमध्ये असे आढळले आहे की, किशोरवयीन लैंगिक अत्याचार करणाऱ्या मुलांपैकी बऱ्याचजणांनी स्वतः बालपणी शारीरिक, भावनिक किंवा लैंगिक शोषण अनुभवलेले असते. अशा अनुभवांमुळे त्यांच्या मनात नातेसंबंध, शक्ती, विश्वास आणि लैंगिकतेबद्दल विकृत आणि आक्रमक समज तयार होऊ शकतात.

 

हे स्पष्टपणे लक्षात ठेवले पाहिजे की, अत्याचार सहन केलेली बहुसंख्य मुले पुढे कधीही अत्याचारी बनत नाहीत. परंतु, बालपणीचे गंभीर आघात हा एक महत्त्वाचा जोखीम घटक ठरू शकतो.

 

 

अनेक तरुण अत्याचाऱ्यांच्या जीवनात एक समान गोष्ट दिसते, भावनिक उपेक्षा. घरात संवादाचा अभाव, सततची टीका, पालकांचे दुर्लक्ष, मैत्री निर्माण करण्यात येणाऱ्या अडचणी आणि सामाजिक एकाकीपणा यामुळे काही मुलांमध्ये राग, असुरक्षितता आणि न्यूनगंड वाढतो. अशा परिस्थितीत काहीजण इतरांवर नियंत्रण मिळवून स्वतःची ताकद सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात. लैंगिक वर्तन हे त्यासाठीचे साधन बनू शकते.

 

 

डिजिटल युगाने किशोरवयीन मुलांच्या हातात अमर्याद माहिती दिली आहे; परंतु त्याचबरोबर अमर्याद धोकेही दिले आहेत. संशोधनात असे दिसून आले आहे की, लहान वयापासून हिंसक किंवा अपमानास्पद अश्लील साहित्याचा सतत संपर्क असलेल्या काही मुलांमध्ये लैंगिकतेबद्दल चुकीच्या कल्पना विकसित होऊ शकतात. ते संमती, आदर आणि भावनिक जवळीक याऐवजी सत्ता, वर्चस्व आणि जबरदस्ती यांना लैंगिकतेचा भाग समजू लागतात.

 

 

किशोरवयीन लैंगिक अत्याचाऱ्यांच्या पार्श्वभूमीचा अभ्यास केल्यास काही समान धागे वारंवार दिसून येतात. घरगुती हिंसा, पालकांचे व्यसन, सततचे कौटुंबिक संघर्ष, अपुरे पालक पर्यवेक्षण, भावनिक दुर्लक्ष आणि अस्थिर कौटुंबिक वातावरण या घटकांचा त्यांच्या बालपणात अनेकदा प्रभाव आढळतो. अशा परिस्थितीत वाढणाऱ्या मुलांना सुरक्षितता, भावनिक आधार आणि योग्य मार्गदर्शन यांचा अभाव जाणवू शकतो, ज्याचा परिणाम त्यांच्या वर्तनावर आणि नातेसंबंधांविषयीच्या समजुतींवर होऊ शकतो. अर्थात, अशा वातावरणात वाढलेली सर्व मुले चुकीचे वर्तन करतात, असे अजिबात नाही; परंतु अशा परिस्थितीमुळे जोखीम वाढू शकते आणि काही मुलांच्या विकासावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.

 

 

प्रौढ अत्याचाऱ्यांप्रमाणेच काही किशोरवयीन अत्याचाऱ्यांच्या वर्तनामागेही लैंगिक समाधानापेक्षा नियंत्रणाची इच्छा अधिक असू शकते. त्यांना स्वतःच्या जीवनात असाहाय्य, असुरक्षित वाटत असते आणि ते दुसऱ्या लहान किंवा दुर्बल मुलांवर वर्चस्व गाजवून स्वतःला शक्तिशाली समजण्याचा प्रयत्न करतात.

 

 

समाजात अनेकदा असा समज असतो की, किशोरवयीन लैंगिक अत्याचारी म्हणजे भविष्यातील निश्चित गुन्हेगार! संशोधन मात्र वेगळे चित्र दाखवते. योग्य वेळी मानसोपचार, कौटुंबिक हस्तक्षेप, लैंगिक शिक्षण आणि पुनर्वसन मिळाल्यास बहुसंख्य किशोरवयीन अत्याचारी पुढे प्रौढावस्थेत पुन्हा लैंगिक गुन्हे करत नाहीत. म्हणूनच या समस्येकडे केवळ शिक्षेच्या दृष्टिकोनातून नव्हे, तर प्रतिबंध आणि उपचार यांच्या दृष्टिकोनातून पाहणे आवश्यक आहे.

 

 

2012 मधील ‌‘निर्भया‌’ प्रकरणाने संपूर्ण देश हादरवून सोडला. या सामूहिक बलात्कार प्रकरणातील आरोपींपैकी एकजण कायदेशीरदृष्ट्या अल्पवयीन होता. या घटनेनंतर देशभरात संतापाची लाट उसळली आणि एक प्रश्न चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला, एवढ्या क्रूर गुन्ह्यात एक किशोरवयीन मुलगा सहभागी कसा होऊ शकतो?

 

या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना केवळ वयाकडे पाहून चालत नाही. किशोरवयात व्यक्तिमत्त्व, मूल्यव्यवस्था आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता हळूहळू विकसित होत असते. याच काळात समवयस्कांचा प्रभाव, हिंसेचे सामान्यीकरण, स्त्रियांबद्दलचे पूर्वग्रह, विकृत पुरुषत्वाच्या कल्पना आणि सामाजिक वातावरण यांचा तरुणांवर खोल परिणाम होऊ शकतो.

 

अर्थात, या घटकांपैकी कोणतीही गोष्ट गुन्ह्याचे समर्थन ठरू शकत नाही. परंतु, ‌‘निर्भया‌’ प्रकरणाने समाजासमोर एक कठोर वास्तव ठेवले. वय कमी असणे म्हणजे संवेदनशीलता, सहानुभूती आणि नैतिकता आपोआप अधिक असतेच, असे नाही. बालपणापासून आदर, संमती, स्त्री-पुरुष समानता आणि जबाबदार वर्तन यांचे संस्कार न झाल्यास, काही तरुण चुकीच्या आणि हिंसक मार्गाकडे वळू शकतात.

 

‌‘निर्भया‌’ प्रकरण हा केवळ स्त्रीसुरक्षेचा धडा नव्हता; तर किशोरवयीन मुलांच्या भावनिक विकास, मूल्यशिक्षण आणि लैंगिक शिक्षणाकडे दुर्लक्ष करण्याची किंमत किती भयावह असू शकते, याचीही ती गंभीर जाणीव होती.

 

किशोरवयीन लैंगिक अत्याचारी हा विषय अस्वस्थ करणारा असला, तरी त्याकडे डोळसपणे पाहणे आवश्यक आहे. अशा मुलांना गुन्ह्याची जबाबदारी तर घ्यावीच लागेल; परंतु त्याचवेळी त्यांच्या वर्तनामागील मानसिक, कौटुंबिक आणि सामाजिक कारणे समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. कारण समाजाचे अंतिम उद्दिष्ट केवळ गुन्हेगारांना शिक्षा करणे नसून पुढील बळी निर्माण होण्यापासून मुलांचे संरक्षण करणे, हे असले पाहिजे.