राष्ट्रनिष्ठ, बहुआयामी आणि लोकाभिमुख नेतृत्व

 

 

 

 भारतीय समाजकारण, राजकारण आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात आपल्या कर्तृत्वाचा आणि ध्येयवादी विचारसरणीचा अमीट ठसा उमटवणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे कै. डॉ. अरविंद दत्तात्रय लेले. संघटनकौशल्य, राष्ट्रनिष्ठ विचार, प्रामाणिकपणा आणि समाजकारणाची अखंड तळमळ ही त्यांच्या जीवनाची प्रमुख सूत्रे होती. एक कुशल संघटक, जनकल्याणासाठी समर्पित कार्यकर्ता, अभ्यासू लोकप्रतिनिधी आणि संवेदनशील कवी अशा विविध रूपांत त्यांनी समाजजीवनात मोलाचे योगदान दिले.

  

डॉ. अरविंद लेले यांचा जन्म २८ जुलै १९३५ रोजी झाला. शिशु वयापासूनच त्यांच्यावर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्कार झाले. ते संघाचे तृतीय वर्ष शिक्षित स्वयंसेवक होते.

 

त्यांच्या शालेय आणि महाविद्यालयीन जीवनात त्यांनी केवळ अभ्यासातच नव्हे, तर क्रीडा क्षेत्रातही आपली चमक दाखवली. सन १९६० मध्ये त्यांनी वैद्यकीय पदवी संपादन केली. त्यानंतर १९६४ पर्यंत पुणे आणि पिंपरी परिसरामध्ये त्यांनी अत्यंत यशस्वी वैद्यकीय व्यवसाय केला. डॉक्टर म्हणून रुग्णांची सेवा करत असतानाच, त्यांच्या मनातील राष्ट्रकारणाची ओढ अधिक तीव्र झाली.

 

परिणामी, १९६४ मध्ये त्यांनी आपला चांगला चालणारा वैद्यकीय व्यवसाय पूर्णपणे बंद केला आणि ते भारतीय जनसंघाचे पूर्णवेळ प्रचारक व संघटनमंत्री म्हणून राष्ट्रकार्यात सक्रिय झाले. खरंतर १९६० पासूनच त्यांनी जनसंघाचे कार्य सुरु केले होते. तत्कालीन प्रांत प्रचारक बाबा भिडे आणि पुण्यातील तत्कालीन जनसंघाचे प्रमुख रामभाऊ म्हाळगी यांच्यामुळे ते जनसंघाचे काम करू लागले. व्यवसायाचा त्याग करून देशसेवेचा मार्ग निवडणे, हा त्यांच्या तत्त्वनिष्ठ जीवनदृष्टीचा एक मोठा पुरावा होता.

 

डॉ. लेले हे प्रारंभापासूनच भारतीय जनसंघाचे आणि नंतर भाजपचे सक्रिय पाठीराखे व नेते राहिले. गोवा मुक्ति संग्राम आणि संयुक्त महाराष्ट्र समिती या ऐतिहासिक आंदोलनांमधून त्यांचा राजकीय व सामाजिक कार्यातील सहभाग सुरू झाला. त्यांनी भाजपमध्ये प्रदेश सरचिटणीस, प्रदेशमंत्री, प्रदेश कोषाध्यक्ष आणि अभ्यासगटप्रमुख यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि जबाबदारीच्या पदांवर यशस्वीपणे काम केले. सन १९७८ आणि १९८० मध्ये ते पुण्याच्या ऐतिहासिक कसबा मतदारसंघातून विधानसभेवर आमदार म्हणून निवडून आले. एक अभ्यासू, जागरूक, कर्तव्यनिष्ठ आणि लोकाभिमुख आमदार म्हणून त्यांनी विधिमंडळात जनतेचे प्रश्न प्रभावीपणे मांडले. सार्वजनिक जीवनातील प्रामाणिकपणा हे त्यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य होते.

 

१९७५ च्या आणीबाणीच्या काळात लोकशाही मूल्यांच्या रक्षणासाठी त्यांनी मोठा संघर्ष केला. आणीबाणी लागल्यानंतर पहिले ४ महिने ते भूमिगत राहिले आणि गुप्तपणे कार्य करत राहिले. त्यानंतर त्यांना अटक झाली आणि त्यांनी जवळपास १६ महिने येरवडा कारागृहात स्थानबद्धता भोगली. दादरा नगर हवेली मुक्ती संग्रामात सुधीर फडके यांच्याबरोबर अरविंदरावांचा प्रत्यक्ष सहभाग होता.

 

डॉ. लेले यांचे कार्य केवळ राजकारणापुरते मर्यादित नव्हते. समाजजीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी त्यांनी अनेक संस्थांच्या उभारणीत आणि संवर्धनात भाग घेतला. वैचारिक नेतृत्व घडविणाऱ्या आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षित करणाऱ्या प्रसिद्ध ‘रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी’च्या संस्थापक सदस्यांपैकी ते एक होते. पुणे महानगरपालिका शिक्षणमंडळ (६ वर्षे सदस्य), पुणे मराठी ग्रंथालय, पुणे सार्वजनिक सभा, हिंदु तरूण मंडळ, जनमंगल प्रतिष्ठान आणि हनुमान व्यायाम मंडळ यांसारख्या अनेक संस्थांच्या कामात त्यांनी सक्रिय योगदान दिले. पुणे शहर शांतता समिती, नागरी दक्षता समिती आणि युद्ध सहाय्य समिती यांवरही त्यांनी प्रभावी काम केले.

 

एक कडक शिस्तीचे संघटक असूनही डॉ. लेले यांचे हृदय अत्यंत संवेदनशील आणि कलासक्त होते. साहित्य, संगीत आणि कला या क्षेत्रांत त्यांना विशेष रस होता. त्यांच्या अनेक कविता प्रसिद्ध झाल्या असून 'अक्षरस्वप्न' हा त्यांचा स्वतंत्र काव्यसंग्रह प्रकाशित आहे. त्यांनी संघ परिवारातील अनेक प्रेरणादायी गीतांची निर्मितीही केली. भारताचे माजी पंतप्रधान भारतरत्न अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या 'मेरी इक्यावन्न कविताएँ' या प्रसिद्ध काव्यसंग्रहाचे डॉ. लेले यांनी 'गीत नवे गातो मी' या नावाने मराठीत सुंदर भावरूपांतर केले, ज्याची ध्वनिफीत देखील कमालीची लोकप्रिय झाली. याशिवाय, अटलजींच्या संसदेतील गाजलेल्या भाषणांच्या खंडांचे मराठीत भाषांतर करण्याचे मोठे कामही त्यांनी केले.

 

डॉ. लेले यांनी केवळ स्वतःच देशसेवा केली नाही, तर आपल्या संपूर्ण कुटुंबाला राष्ट्रसेवेचे संस्कार दिले. त्यांच्या प्रेरणेने त्यांच्या मुलांनीही देशकार्यात स्वतःला झोकून दिले. वनवासी कल्याण आश्रमाच्या कार्यासाठी डॉ. लेले यांनी आपल्या धाकट्या मुलाला (प्रमोद लेले) पूर्णवेळ कार्यकर्ता म्हणून समर्पित केले. प्रमोदजींनी १९९१ ते १९९८ या काळात आसाममधील दुर्गम भागात राहून जनजातीय समाजाच्या विकासासाठी आणि त्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी अथक परिश्रम घेतले. तर थोरला मुलगा मिलिंद लेले यांनाही डॉ. लेले यांनी अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद या राष्ट्रहिताच्या चळवळीत सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले. त्यांनी सुद्धा प्रथम जम्मू आणि नंतर दिल्ली येथे चार वर्षे अभाविपचे पूर्ण वेळ काम केले होते.

 

आपल्या यशस्वी, कर्तृत्ववान आणि सेवाभावी जीवनाची ७१ वर्षे पूर्ण केल्यानंतर, १४ मे २००६ रोजी डॉ. अरविंद लेले यांचे निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि सामाजिक क्षेत्रातून राष्ट्रनिष्ठ कार्यकर्त्यांचा आणि विचारवंतांचा एक मजबूत आधारस्तंभ हरपला. आज ते आपल्यात नसले, तरी त्यांनी केलेले कार्य, त्यांचे विचार, त्यांनी लिहिलेले शब्द आणि त्यांच्या स्मृती आजही हजारो कार्यकर्त्यांना राष्ट्रसेवेची प्रेरणा देत आहेत. एक निस्पृह देशसेवक आणि आदर्श लोकप्रतिनिधी म्हणून त्यांचे नाव महाराष्ट्राच्या इतिहासात सदैव आदराने घेतले जाईल.