‘डिजिटल’ स्वातंत्र्याचा नवा अध्याय

 

 

जगभरात ‘मायक्रोसॉफ्ट’चा बोलबाला आहे, तो ‘विंडोज’ या विकसित केलेल्या ‘ऑपरेटिंग सिस्टम’मुळे. ‘विंडोज’ ही ‘मायक्रोसॉफ्ट’ कंपनीने विकसित केलेली एक व्यावसायिक प्रणाली आहे, जी प्रामुख्याने सर्वसामान्य वापरकर्त्यांच्या सोयीसाठी डिझाईन केली गेली. प्रत्येक वापरकर्त्याला ‘विंडोज’ वापरण्यासाठी ‘लायसेन्स फी’ भरावी लागते. हे ‘क्लोज सोर्स’ आहे, म्हणजेच यात काय ‘कोडिंग’ केले आहे, हे कोणीही पाहू शकत नाही. याला स्पर्धा व मक्तेदारीला आळा घालण्यासाठी ‘ओपन सोर्स’ आंदोलन सुरू झाले. यात लोकप्रिय झाले ‘लिनक्स.’ हे ‘ओपन सोर्स’ आहे व पूर्णपणे मोफत उपलब्ध आहे. जगातील कोणताही ‘प्रोग्रॅमर’ याचे ‘कोडिंग’ पाहू शकतो, त्यात सुधारणा करू शकतो आणि ते पुन्हा मोफत वाटू शकतो. ‘विंडोज’ला आपण एका बंदिस्त घरासारखे मानू शकतो, जिथे अंतर्गत बदल करण्याचा अधिकार फक्त कंपनीला असतो, तर ‘लिनक्स’ हे एका सार्वजनिक उद्यानासारखे आहे, ज्याची निगा जगभरातील ‘प्रोग्रॅमर्स’ मिळून राखतात. फ्रान्ससारख्या प्रगत आणि तंत्रज्ञानदृष्ट्या सक्षम देशाने अलीकडेच एक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला. त्यांनी ‘मायक्रोसॉफ्ट’सारख्या परकीय मालकीच्या ‘सॉफ्टवेअर’ प्रणालींवर अवलंबून राहण्याऐवजी मुक्त स्रोत तत्त्वावर आधारित ‘लिनक्स’ प्रणालीचा स्वीकार करण्याचा मार्ग निवडला आहे. हा निर्णय केवळ तांत्रिक बदल नाही, तर तो आर्थिक, राजकीय, सांस्कृतिक आणि ‘डिजिटल’ स्वावलंबनाच्या दृष्टीने अत्यंत दूरदृष्टीचा आहे.

 

‘मुक्त स्रोत’ म्हणजे अशी प्रणाली ज्यामध्ये सॉफ्टवेअरचा मूळ कोड सर्वांसाठी खुला असतो. त्यामुळे कोणतीही संस्था किंवा देश त्या सॉफ्टवेअरमध्ये आपल्या गरजेनुसार बदल करू शकतो, त्यात सुधारणा करू शकतो आणि त्याचा स्वयंपूर्ण वापर करू शकतो. याउलट, ‘बंद स्रोत’ सॉफ्टवेअरमध्ये सर्व नियंत्रण उत्पादक कंपनीकडे असते. त्यामुळे वापरकर्त्यांना त्यांच्या अटी मान्य करूनच काम करावे लागते. फ्रान्सने हीच गोष्ट ओळखली आणि त्यांनी स्वतःच्या ‘डिजिटल’ स्वातंत्र्याला प्राधान्य दिले.

या निर्णयामागे सर्वांत महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ‘डेटा सुरक्षा.’ आजच्या डिजिटलयुगात माहिती म्हणजेच, संपत्ती. सरकारी विभाग, संरक्षण व्यवस्था, आरोग्यसेवा आणि नागरिकांची वैयक्तिक माहिती यांचे संरक्षण करणे अत्यंत गरजेचे आहे. परकीय कंपन्यांच्या सॉफ्टवेअरवर अवलंबून राहिल्यास या माहितीवर अप्रत्यक्षपणे बाह्य नियंत्रण राहण्याची शक्यता असते. ‘मुक्त स्रोत’ प्रणालीमध्ये मात्र सर्व प्रक्रिया पारदर्शक असतात, त्यामुळे संभाव्य धोके कमी होतात. ‘विंडोज’चा वापर जगभरात सर्वाधिक होत असल्याने ‘हॅकर्स’ आणि ‘व्हायरस’चे मुख्य लक्ष्य ‘विंडोज’ असते. परिणामी, वापरकर्त्याला नेहमी अ‍ॅन्टी-व्हायरस सॉफ्टवेअरवर अवलंबून राहावे लागते. ‘लिनक्स’ची रचना अशाप्रकारे केली आहे की, तिथे महत्त्वाच्या बदलांसाठी ‘युजर’ची परवानगी अनिवार्य असते. त्यामुळे ‘व्हायरस’चा प्रसार होणे अत्यंत कठीण असते.

 

आर्थिक दृष्टिकोनातून पाहिले, तर हा निर्णय अत्यंत फायदेशीर आहे. ‘बंद स्रोत’ सॉफ्टवेअर वापरण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर परवाना शुल्क द्यावे लागते. हे शुल्क वर्षानुवर्षे वाढत जाते आणि देशाच्या अर्थसंकल्पावर मोठा भार पडतो. ‘लिनक्स’सारख्या ‘मुक्त स्रोत’ प्रणालीमध्ये हे शुल्क जवळजवळ नसते. त्यामुळे सरकारी निधीची बचत होते आणि तो निधी इतर विकासकामांसाठी वापरता येतो. यामुळे स्थानिक तंत्रज्ञान उद्योगालाही चालना मिळते. फ्रान्सने या बदलाद्वारे स्थानिक कौशल्य विकासालाही प्रोत्साहन दिले आहे. ‘मुक्त स्रोत’ प्रणालीवर काम करण्यासाठी स्थानिक अभियंते, संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना संधी मिळते. ते सॉफ्टवेअरमध्ये सुधारणा करू शकतात, नवीन उपाय शोधू शकतात आणि जागतिक स्तरावर आपली ओळख निर्माण करू शकतात. त्यामुळे देशातील तंत्रज्ञान क्षेत्र अधिक सक्षम आणि स्वावलंबी बनते. राजकीय दृष्टीने हा निर्णय ‘डिजिटल’ सार्वभौमत्वाचा एक भाग आहे. प्रत्येक देशाला आपल्या तंत्रज्ञानावर स्वतःचे नियंत्रण असावे, ही संकल्पना आज अधिक महत्त्वाची ठरत आहे. परकीय कंपन्यांवर अवलंबून राहिल्यास धोरणात्मक निर्णयांवरही त्यांचा प्रभाव पडू शकतो. फ्रान्सने हा धोका ओळखून स्वयंपूर्णतेचा मार्ग स्वीकारला आहे. यामुळे त्यांची आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील भूमिका अधिक बळकट होऊ शकते.

 

शैक्षणिक क्षेत्रातही या निर्णयाचा मोठा परिणाम होणार आहे. विद्यार्थ्यांना ‘मुक्त स्रोत’ प्रणालीचा वापर शिकविल्यास त्यांची समज अधिक सखोल होते. ते केवळ वापरकर्ते न राहता निर्माते बनतात. त्यांना सॉफ्टवेअरच्या आतील रचना समजते, त्यामुळे नवकल्पनांना वाव मिळतो. भविष्यातील तंत्रज्ञान-नेते तयार करण्यासाठी ही पद्धत अत्यंत उपयुक्त ठरते. निश्चितच, या बदलासोबत काही आव्हानेही आहेत. अनेक वर्षे वापरात असलेल्या प्रणाली बदलणे सोपे नसते. कर्मचार्‍यांना नवीन प्रणालीचे प्रशिक्षण द्यावे लागते, जुन्या प्रणालीतील माहिती नवीन प्रणालीमध्ये स्थानांतरित करावी लागते आणि काही काळासाठी कार्यक्षमता कमी होण्याची शक्यता असते. परंतु, दीर्घकालीन फायद्यांच्या तुलनेत ही आव्हाने लहान आहेत. योग्य नियोजन आणि प्रशिक्षणाद्वारे ही अडचण सहज दूर करता येते. सांस्कृतिकदृष्ट्याही हा निर्णय तितकाच महत्त्वाचा आहे. स्वतःची भाषा, स्वतःची पद्धत आणि स्वतःचे तंत्रज्ञान यांचा संगम घडवून आणणे म्हणजे खर्‍या अर्थाने आत्मनिर्भरता. ‘मुक्त स्रोत’ प्रणाली स्थानिक भाषांना आणि गरजांना अधिक चांगल्याप्रकारे समर्थन देऊ शकते. त्यामुळे नागरिकांचा तंत्रज्ञानाशी संबंध अधिक सुलभ आणि नैसर्गिक बनतो. जागतिक स्तरावर या निर्णयाचे दूरगामी परिणाम होऊ शकतात. इतर देशही फ्रान्सचा आदर्श घेऊन अशा प्रकारच्या प्रणालींचा विचार करू शकतात. विशेषतः विकसनशील देशांसाठी हा मार्ग अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतो. कारण, त्यांना मोठ्या परवाना शुल्काचा भार टाळता येतो आणि स्वतःचे तंत्रज्ञान विकसित करण्याची संधी मिळते. त्यामुळे जागतिक तंत्रज्ञान व्यवस्थेत एक संतुलन निर्माण होऊ शकते.

 

फ्रान्सने ‘मुक्त स्रोत’ प्रणालीचा स्वीकार केल्यामुळे नवउद्योजकांसाठी एक नवे आणि सक्षम वातावरण निर्माण होत आहे. याचा सर्वांत मोठा परिणाम म्हणजे खर्चात मोठी बचत. महागड्या परवानाधारक सॉफ्टवेअरऐवजी ‘मुक्त स्रोत’ प्रणाली वापरल्यामुळे नवउद्योजकांना सुरुवातीच्या टप्प्यातच आर्थिक ताण कमी होतो. त्यामुळे त्यांचे लक्ष उत्पादन विकास, ग्राहकसेवा आणि नवकल्पनांवर अधिक केंद्रित राहू शकते. नवउद्योजकांसाठी स्पर्धेचे स्वरूपही बदलते. मोठ्या परकीय कंपन्यांवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होते. त्यामुळे लहान आणि मध्यम उद्योगांनाही समान संधी मिळते. ज्ञान आणि कौशल्याच्या आधारे स्पर्धा वाढते, जी दीर्घकालीन दृष्टीने आरोग्यदायी ठरते. यामुळे नवकल्पनांना चालना मिळते आणि बाजारपेठ अधिक गतिमान होते. ‘मुक्त स्रोत’ प्रणाली वापरल्यामुळे नवउद्योजकांना त्यांच्या ग्राहकांच्या माहितीवर अधिक नियंत्रण मिळते. पारदर्शक प्रणालीमुळे ग्राहकांचा विश्वास वाढतो, जो कोणत्याही नव्या व्यवसायासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. विश्वास निर्माण झाल्यास ग्राहक टिकून राहतात आणि व्यवसायाची वाढ अधिक वेगाने होते या बदलामुळे स्थानिक तंत्रज्ञान कौशल्याला मोठी चालना मिळते.

 

‘मुक्त स्रोत’ प्रणालीमध्ये ‘कोड’ खुला असल्याने नवउद्योजक त्यात बदल करून आपल्या गरजेनुसार उपाय तयार करू शकतात. त्यामुळे नवीन कल्पना वेगाने प्रत्यक्षात उतरतात. नव्या प्रकारचे सेवा मॉडेल, सानुकूल उपाय आणि स्थानिक गरजांनुसार उत्पादने विकसित करण्यासाठी हा मार्ग अत्यंत उपयुक्त ठरतो. भारतासारख्या देशासाठीही यात मोठा धडा आहे. आपल्या देशात प्रचंड प्रमाणात तांत्रिक कौशल्य उपलब्ध आहे. जर आपण ‘मुक्त स्रोत’ तत्त्वांचा स्वीकार केला, तर आपण केवळ वापरकर्ते न राहता तंत्रज्ञानाचे निर्माता बनू शकतो. सरकारी विभाग, शैक्षणिक संस्था आणि उद्योग यांनी एकत्र येऊन या दिशेने पावले उचलली, तर ‘डिजिटल’ स्वावलंबन साध्य करणे शक्य आहे. शेवटी असे म्हणता येईल की, फ्रान्सचा हा निर्णय केवळ सॉफ्टवेअर बदलण्याचा नाही, तर तो एक विचारसरणीचा बदल आहे. स्वावलंबन, पारदर्शकता, सुरक्षा आणि नवकल्पना यांना प्राधान्य देणारा हा मार्ग आहे. भविष्यातील ‘डिजिटल’ जगात टिकून राहण्यासाठी आणि प्रगती करण्यासाठी अशा निर्णयांची गरज अधिकाधिक भासणार आहे. फ्रान्सने या दिशेने पहिले पाऊल टाकले आहे आणि जगातील इतर देशांसाठी एक प्रेरणादायी उदाहरण निर्माण केले आहे.