गृहिणी ते अर्हत सिगाल माता

    01-May-2026
Total Views |

 
Sigala Mata Buddhist Arhat
 
कुटुंबवत्सल गृहिणी आदर्श माता ते श्रद्धेने आणि धम्मकार्याने अर्हतपदाला पोहोचलेली सिगाल माता. तथागत बुद्धांवर श्रद्धा असलेली आणि धम्माच्या तत्वज्ञानानुसार जीवन आचरण करणारी सिगाल माता. तिचे जीवनकार्य साधे, सरळ आणि तितकेच श्रद्धामय. एक स्त्री नात्यांचे बंध सांभाळतही पुढे जाऊन धम्माचे अर्हत पद प्राप्त करते, याचे उदाहरण म्हणजे सिगाल माता. या लेखात सिगाल माता यांचे जीवन थोडक्यात शब्दबद्ध केले आहे.

निळे मोकळे आकाश-पृथ्वी व आकाश या सर्व पोकळीला व्यापून टाकणारा अंधार हळूहळू नष्ट होऊन प्रकाशाची आभा अभिभूत होऊ लागली. आपल्या प्रिय पित्याच्या आज्ञेनुसार तो युवक नेहमीप्रमाणे पहाटे सरोवराच्या काठावर जाऊन पोहोचला होता. पक्षांचा किलबिलाट, पुष्प-लतांचा सुगंध, फुलपाखरांचे बागडणे, प्रातःकाळचा उल्हसित करणारा मंद वारा हे सर्व वातावरण मन मोहून टाकणारे होते. तरुण उल्हसित मनाने सरोवराच्या थंड पाण्यात उतरला व अंघोळ करू लागला. त्याचे वस्त्र भिजले होते. काळ्याभोर केसांतून पाण्याचे थेंब ठिपकत होते. पूर्व दिशेला आपल्या लालीची आभा पसरवत उषा मंद स्मित करीत होती.

युवकाने पूर्वेकडे नतमस्तक होत, तेजोगोलाला प्रणाम केला. नंतर उत्तर-दक्षिण-पश्चिम दिशांना तोंड करून अर्चना केली. खालच्या व वरच्या दिशांनाही प्रमाण केला. अशात एका सुप्रभाती महाकारुणिक तथागतांचे त्या ठिकाणी आगमन झाले. ते त्या युवकाला पाहात होते. ते शांतचित्ताने त्याच्यापुढे येऊन उभे राहिले. त्या युवकाने श्रद्धापूर्वक प्रणाम केला. तथागतांनी त्याला आशीर्वाद दिला व प्रश्न विचारला, “तुम्ही रोज दशदिशांना प्रमाण करता. काय तुम्हाला हे माहीत आहे का, की या अर्चना म्हणजे पूजेचा अर्थ काय होतो?” युवक शांत होता. त्याला याबाबतीत काहीच माहीत नव्हते. त्याने कातर नजरेने भगवंताकडे पाहिले. त्याच्या नजरेत या प्रश्नांच्या उत्तराची जिज्ञासा होती. तथागतांनी त्याच्या नजरेतील भाव ओळखून त्याला प्रत्येक दिशेत असलेल्या वेगवेगळ्या तत्त्वांची माहिती देऊन त्यातील महत्त्व विशद केले व उपदेश केला. युवक तथागतांची गंभीर वाणी ऐकून प्रभावित झाला. तो कथागतांची प्रवचने ऐकत असे व तो आपल्या माता-पित्यांनाही सांगत असे. त्यांची गुणसंपन्न आईसुद्धा ते श्रद्धेने ऐकत असे व त्यानुसार आचरण करीत असे. त्यात तिला प्रसन्नतेची अनुभूती व संतोष वाटत असे. त्या उपदेशामध्ये धम्माचा संदेश असायचा. त्यामुळे तिच्या मनामध्ये संसाराविषयी विरक्ती निर्माण होऊन तिने परिव्रजा ग्रहण करून ती भिक्खुणी संघात सामील झाली. शील व अष्टांगित मार्गाचे पालन करू लागली.

एकदा तथागत विहाराच्या प्रांगणात आवड असलेल्या लोकांना उपदेश करून त्यांची ज्ञान जिज्ञासा शांत करीत होते. सर्व श्रोते तल्लीन होऊन उपदेश ऐकत होते. त्यातच त्या युवकाची माताही एकाग्रतेने ऐकत होती. तिचे चित्त तथागताच्या ज्योतिर्मय स्वरूपात एकाग्र झाले होते. महाकारुणिकाने ओळखले की, तिचे चित्त एकाग्रतेच्या परमोच्च शिखरावर गेले आहे. त्यांनी तिला अर्हतपद प्राप्त करण्याचे साधन सांगितले व तिने अर्हतपद प्राप्त केले. एकदा तथागत भगवान बुद्ध भिक्खुणी संघाला पद देत असताना त्यांनी सिगाल मातेलासुद्धा तिच्या योग्यतेनुसार पद दिले.या सिगाल मातेचा जन्म राजगृह नगराच्या एका कुलीन परिवारात जाला होता. बालपणापासून त्यांची भगवान बुद्धावर श्रद्धा होती. त्या शील, क्षमा, शांती या गुणांनी युक्त होत्या. त्यामुळे त्यांचे त्यांचे वैवाहिक जीवन सुख-शांतीपूर्ण होते. त्यांच्या सद्वर्तनाने सर्व कुटुंबीय प्रसन्न होते. अशा सुखी-संपन्न परिवारात त्यांनी एका सुंदर बाळाला जन्म दिला. त्या बालकाचे नाव ‌‘सिगाल‌’ होय. सिगाल आपल्या माता-पित्याचा आज्ञाधारक पुत्र होता. तरुण झाल्यानंतर तो आपल्या वडिलांनी सांगितल्याप्रमाणे दशदिशांचे पूजा-अर्चना करण्याच्या आदेशाचे पालन करीत होता व त्यांनी त्यातील रहस्य समजावून सांगितले होते. श्रद्धाळू उपासक म्हणून त्याने प्रसिद्धी प्राप्त केली होती व त्याच्या या गुणामुळे त्याची माताही ‌‘सिगाल माता‌’ म्हणून प्रसिद्ध झाली होती.

सिगाल मातेने आपल्या साधनेने व तथागतांवरील श्रद्धेने अर्हतपद प्राप्त केले आपले जीवन सफल करुन दोन्ही कुळांची प्रतिष्ठा वाढविली. हे आजही प्रेरणादायी आहे.

ए. के. जाधव

9820850999