बौद्ध तत्त्वज्ञानातील धम्म स्त्रीशक्ती

 

 

इनसग्गीय नियमामध्ये असे म्हटले आहे की, काही भिक्खूंनी भिक्खुणींचा गैरफायदा घेतला आणि त्यांना लोकरीचे कपडे बनवण्यासाठी मेंढीची लोकर धुण्यास, रंगवण्यास आणि विंचरण्यास भाग पाडले. या प्रकारचे शोषण इतके मोठे होते की, भिक्खुणींना ध्यान आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी पुरेसा वेळ मिळणेही कठीण झाले होते. महाराजपती गौतमी यांनी याचा निषेध केला आणि ही गोष्ट बुद्धांच्या निदर्शनास आणून दिली. बुद्धांनी तत्काळ कारवाई केली आणि भिक्खुणींवरील अशाप्रकारच्या अत्याचारांना प्रतिबंध करणारे कायदे केले. बुद्धांच्या दृष्टिकोनातून पुरुष आणि स्त्रियांमध्ये कोणताही भेद नव्हता. बौद्ध धर्माचे अभ्यासक आय. बी. हॉर्नर नमूद करतात की, गौतमाने कधीही असे सूचित केले नाही की, "स्त्रियांना पुरुषांप्रमाणे समान संधी नाही किंवा त्या निर्वाण प्राप्त करण्यास कोणत्याही प्रकारे अपात्र आहेत. मोक्षाचा मार्ग स्त्रियांसाठी गौतमाने मोकळा केला.” पी. लक्ष्मी नरसू नमूद करतात की, "बुद्धांनी स्त्रियांना संघात प्रवेश देताना पुढील उत्तर दिले- बुद्धांचा जन्म केवळ पुरुषांच्या फायद्यासाठी झाला आहे का? संघप्रवेश स्त्रियांसाठी, तसेच पुरुषांसाठी खुला आहे. अशाप्रकारे बुद्धांनी स्त्रीला एक स्वतंत्र दर्जा दिला आणि तिला पुरुषाच्या समानतेच्या पातळीवर ठेवले.” ‘पाली’ साहित्याचे प्रख्यात विद्वान आय. बी. हॉर्नर यांच्या मते, बौद्धपूर्व काळात भारतातील स्त्रियांची स्थिती दयनीय आणि सन्मानहीन होती.

 

बौद्धयुगात त्यात बदल झाला. स्त्रियांना पूर्वी कधीही न मिळालेली समानता, अधिक आदर आणि अधिकार प्राप्त झाले. हॉर्नर यांनी या कथित बदलाचे श्रेय बुद्धांना दिले. कारण, त्यांनी धर्म हा पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही दिला. डॉ. आंबेडकरांच्या मतेही, बुद्ध हे स्त्री-पुरुष समानतेच्या सिद्धांताचे समर्थक होते. बौद्ध धर्माच्या अभ्यासक पी. लक्ष्मी नरसू नमूद करतात की, "बुद्धांनी स्त्री आणि पुरुष यांना समानतेच्या समान पातळीवर ठेवले आहे.असे म्हटले जाते की, दत्तक आई महाप्रजापती गौतम यांच्या वारंवार केलेल्या विनंत्यांना आनंदाने पाठिंबा दिल्यानंतर बुद्धांनी भिक्खुणींना संघामध्ये प्रवेश करण्यास सहमती दर्शवली. याचा अर्थ असा नाही की, त्यांचे विचार स्त्रियांच्या विरोधात होते.” याबद्दल अनेक अभ्यासकांनी आपली मते मांडली आहेत. परंतु, एक वैचारिक प्रवाह असे मांडतो की, बुद्धांना असे वाटू शकते की, गृहस्थ भक्तांसाठी घालून दिलेल्या नियमांनुसार स्त्रिया कामे करून मोक्ष मिळवू शकतात. तसेच बुद्धांच्या कोणत्याही उपदेशात पुरुष आणि स्त्रियांमध्ये कोणताही भेद केलेला आढळत नाही.

 

समकालीन नेते आणि विचारवंतांच्या वृत्तीपेक्षा बुद्धांची वृत्ती स्त्रियांबद्दल अधिक सहानुभूतीपूर्ण होती. याचे अनेक दाखले आपल्याला इतिहासात मिळतात. त्यांच्या ज्ञानप्राप्तीनंतर गौतमाने स्त्रियांच्या एका मोठ्या समूहाचे स्वागत केले. या समूहाचे नेतृत्व त्याची आत्या आणि दत्तक आई, महाप्रजापती गौतमी करत होती. बुद्धांनी राजा बिंबिसाराची पत्नी खेमा आणि धर्माचा उपदेश करणार्‍या भिक्खुणींपैकी प्रमुख धम्मदिन्ना यांनाही उच्च मान दिला. भिक्खुणींना भिक्खूंइतकेच धर्माचा उपदेश करण्याचे स्वातंत्र्य होते. बुद्ध सर्व जीवांच्या कल्याणाबद्दल बोलतात. मग स्त्रियांबद्दल त्यांचा नकारात्मक दृष्टिकोन कसा असू शकतो? त्यांच्या शिकवणीचा मुख्य उद्देश मानवांना आनंद देणे आणि त्यांना दुःखातून मुक्त करणे, हा होता. बौद्ध धर्माने समाजात स्त्रियांचे स्थान उंचावण्याचा प्रयत्न केला. बौद्ध धर्म जन्म, व्यवसाय किंवा सामाजिक दर्जा यातून निर्माण होणारे सर्व फायदे आणि तोटे पूर्णपणे आणि संपूर्णपणे दुर्लक्षित करतो. केवळ मनमानी नियमांमुळे निर्माण होणारे सर्व अडथळे आणि अक्षमता दूर करतो. बुद्ध हे तत्त्वज्ञानी होतेच; पण त्याहीपलीकडे जाऊन ते एक समाजसुधारक होते.

 

बौद्ध धर्माचे अभ्यासक अल्टेकर नमूद करतात की, बौद्ध संघात महिलांच्या प्रवेशामुळे व्यापारी आणि उच्चभ्रू कुटुंबांतील महिलांमध्ये स्त्रीशिक्षणाच्या कार्याला मोठी चालना मिळाली. ते पुढे असेही नमूद करतात की, बौद्ध धर्मातील प्रसिद्ध महिलांपैकी काही, जसे की- संघमित्रा, सिलोनसारख्या परदेशातही गेल्या आणि तेथे पवित्र धर्मग्रंथांच्या शिक्षिका म्हणून प्रसिद्ध झाल्या. बौद्ध धर्माने घोषित केले की, स्त्रीत्व हे मुक्तीच्या मार्गात कोणताही अडथळा नाही. बौद्ध धर्माने स्त्रियांसमोर उपदेश आणि धर्मप्रसाराचा जो मार्ग खुला केला, त्याने मोठ्या संख्येने प्रतिभावान स्त्रियांना आकर्षित केले, ज्यांनी शिक्षिका आणि धर्मोपदेशक म्हणून स्वतःला सिद्ध केले. अनेक शिलालेखांवरून असे दिसून येते की, ज्येष्ठ भिक्खुणींच्या स्वतःच्या महिला शिष्या आणि नवदीक्षिता होत्या. अशा वारसदार स्त्रिया आढळतात, ज्यांनी लग्नाचे प्रस्ताव नाकारून नवीन धर्मांच्या प्रचार सैन्यात त्या सामील झाल्या. उदाहरणार्थ, गुट्टा, अनोपमा आणि सुमेधा पुढे जाऊन खूप प्रसिद्ध उपदेशक बनल्या. बुद्धाने जातिभेद न करता संघ उघडला होता, त्याचप्रमाणे आता लिंगभेद न करता संघ उघडण्यात आला होता. संघामध्ये मिळालेल्या प्रवेशामुळे स्त्रियांमध्ये शिक्षण आणि तत्त्वज्ञानाच्या प्रसाराला चालना मिळाली. धर्म आणि तत्त्वज्ञानातील शाश्वत सत्ये समजून घेण्याच्या आणि त्यांचे पालन करण्याच्या उद्देशाने अनेक स्त्रिया ब्रह्मचर्याचे जीवन जगत असत. यावरून हे स्वाभाविकच होते की, बौद्ध चळवळीने स्त्रीशिक्षणाला चालना दिली आणि अनेक कवयित्री निर्माण केल्या.

 

दीक्षा घेतल्यानंतर महाप्रजापती बुद्धांकडे आल्या आणि बुद्धांनी त्यांना उपदेश करून ध्यानासाठी एक विषय दिला. या विषयामुळे त्यांच्यात अंतर्दृष्टी विकसित झाली आणि लवकरच त्यांनी ‘अर्हत’पद प्राप्त केले, तर त्यांच्या पाचशे सहचरांनी ‘नंदकोवाद सूक्त’ ऐकून तेच पद प्राप्त केले. नंतर, जेतवनातील भिक्खू आणि भिक्खुणींच्या एका सभेत बुद्धांनी प्रजापतींना अनुभव असलेल्यांची प्रमुख (रत्तन्नुनम्) म्हणून घोषित केले. ‘तेरीगाथा’मध्ये आपल्याला चंडा, सोना, वुद्धमाता इत्यादी अनेक विधवा आढळतात, ज्यांनी महाप्रजापती गौतमांच्या मार्गदर्शनाखाली बौद्ध धर्माचा आश्रय घेतला. गौतमींच्या कृतीमुळे समाजात स्त्रियांचा सामाजिक दर्जा उंचावण्यास निश्चितच मदत झाली. त्या अनेक स्त्रियांसाठी, विशेषतः विधवांसाठी, दयेचा देवदूत ठरल्या असाव्यात. त्यामुळे त्या खूप लोकप्रिय होत्या आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांना अद्वितीय सन्मान देण्यात आला.

 

आणखी एक प्रसिद्ध बौद्ध स्त्री, विशाखा. या गृहस्थ स्त्रीभक्तांमध्ये सर्वात प्रमुख होत्या. त्यांनी बौद्ध संघाच्या प्रगतीमध्ये खूप रस घेतला. त्या खूप भाग्यवान होत्या आणि संघाला भरघोस देणग्या देऊ शकल्या. ‘संकृत्यायना’च्या राहुलने असे निदर्शनास आणले आहे की, त्यांनी त्याकाळी संघाच्या कार्यासाठी २७ कोटी रुपयांचे दान केले होते. त्याचप्रमाणे धम्मदिन्ना यांना सर्वात प्रसिद्ध महिला प्रचारक (धम्मकट्टिका) मानले जात असे. सुक्का या आणखी एक महान महिला होत्या, ज्यांनी अनुयायांच्या मोठ्या वर्गाला बौद्ध धर्माचे सार प्रकट केले. पताचारांनी सुमारे पाचशे महिलांना मोक्षप्राप्तीसाठी संघात सामील होण्यास प्रभावित केले. ‘विनयपिटका’मध्ये तुल्लानंदा यांचा उल्लेख धम्माच्या महान महिला शिक्षिका आणि एक प्रसिद्ध पठणकर्ती म्हणून केला आहे. राजकुमारी सुमोना आणि राजकुमारी चंडी यांनी गुरू-बुद्धांशी ज्ञानात्मक संवाद साधला आणि महान ज्ञानप्राप्त महिला म्हणून ओळख मिळवली. सविस्तर चर्चेतून बुद्धांच्या काळात स्त्रियांचे स्थान किती उच्च होते, हे दिसून येते. बुद्धांनी स्त्री-पुरुषांमध्ये कधीही भेद केला नाही. गौतमाने स्त्रियांसाठी जे केले, ते स्त्री-स्वातंत्र्याच्या इतिहासात एक तेजस्वी प्रकाश म्हणून चमकते. बुद्ध हे खर्‍या अर्थाने जगातील दार्शनिक स्त्री-उद्धारकर्ता ठरतात.