इराण संघर्षातून भारतासाठी धडे : आधुनिक युद्ध, आणि रणनीती

युद्ध रशिया-युक्रेनचे असो अथवा अमेरिका-इराणचे, जगाच्या पाठीवर कुठेही सुरु असलेल्या संघर्षाचे जागतिक पडसाद उमटतातच. त्याचबरोबर या संघर्षातून आधुनिक युद्धाची रणनीतीही समोर येते. भारतासमोरही सध्या पारंपरिक आणि अपारंपरिक अशा दोन्ही प्रकारच्या सुरक्षेच्या आव्हानांचा संगम आहे. त्यामुळे अमेरिका-इराण संघर्ष ही भारतासाठी केवळ एक आंतरराष्ट्रीय घटना नसून, भविष्यातील राष्ट्रीय सुरक्षा धोरण घडवण्यासाठी एक महत्त्वाचा अभ्यासाचा विषय आहे. त्याविषयी सविस्तर...

इस्लामाबाद येथे झालेल्या अयशस्वी चर्चेनंतर अमेरिकेने कठोर पावले उचलली आहेत. इराणच्या बंदरांची नाकेबंदी होणार, असे ‌‘यूएस सेंट्रल कमांड‌’ने म्हटले आहे. इराण, अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यात सुरू असलेला संघर्ष हा पारंपरिक युद्धासारखा नाही, जिथे मोठ्या प्रमाणावर सैन्य हालचाली, रणांगणावर सरळ लढाया आणि निर्णायक विजय दिसतो. हा संघर्ष अत्यंत गुंतागुंतीचा, बहुआयामी (Multi-domain) स्वरूपाचा आहे, ज्यात ‌‘प्रॉक्सी‌’ युद्ध, आर्थिक दबाव, तंत्रज्ञानाधारित हल्ले आणि मानसशास्त्रीय युद्ध या सर्व घटकांचा समावेश आहे.

‌‘हायब्रीड‌’ आणि ‌‘ग्रे-झोन‌’ युद्धाचा उदय इराण संघर्षाने हे स्पष्ट केले आहे की, आधुनिक युद्धे आता औपचारिकरीत्या जाहीर होत नाहीत. ती ‌‘ग्रे-झोन‌’मध्ये लढली जातात, म्हणजे पूर्ण युद्धाच्या उंबरठ्याखाली.

इराण ‌‘प्रॉक्सी‌’ गटांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करतो. अमेरिका आणि इस्रायल ‌‘टार्गेटेड स्ट्राईक्स‌’, सायबर ऑपरेशन्स आणि गुप्तचर माहितीवर आधारित कारवाया करतात.

भारतासाठी धडा

भारताने पाकिस्तान आणि चीनसारख्या प्रतिस्पर्ध्यांकडून अशाच प्रकारच्या ‌‘हायब्रीड‌’ युद्धासाठी तयार राहणे आवश्यक आहे. ‌‘प्रॉक्सी‌’विरोधी रणनीती मजबूत करणे. गरज पडली तर अशा शत्रूंना भारताच्या बाहेर आणि पाकिस्तान आणि चीनच्या आत जाऊन मारण्याची क्षमता निर्माण करणे गरजेचे आहे. सैन्य, गुप्तचर, सायबर आणि राजनैतिक साधनांचे एकत्रीकरण करणे. उप/ गैर-पारंपरिक (sub-conventional) धोक्यांसाठी जलद प्रतिसाद यंत्रणा विकसित करणे. कारण, असे धोके केव्हाही आणि अचानक भारताच्या समोर येऊ शकतात.

‌‘प्रॉक्सी‌’ युद्ध : नवे वास्तव

इराणने गैर-राज्य घटकांचा (non-state actors) प्रभावी वापर करून स्वतःचा प्रभाव वाढवला आहे आणि त्याच वेळी थेट युद्ध जबाबदारी टाळली आहे.

भारतासाठी धडा

भारत अनेक दशकांपासून सीमापार दहशतवादाचा सामना करत आहे.दहशतवादी नेटवर्कमध्ये अधिक खोलवर गुप्तचर प्रवेश आवश्यक आहे. गुप्त कारवायांद्वारे (covert operations) शत्रूंवर किंमत लादणे, जशास तसा प्रतिसाद म्हणून, गरज असेल तेव्हा केलेच पाहिजे.

आर्थिक युद्ध आणि निर्बंध

अमेरिकेने इराणवर लादलेल्या आर्थिक निर्बंधांमुळे थेट युद्धाशिवायही त्याची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर कमकुवत झाली आहे.

भारतासाठी धडा

आर्थिक ताकद ही आता राष्ट्रीय सुरक्षेचा मुख्य स्तंभ बनली आहे. आर्थिक आणि व्यापारातील अडथळ्यांविरुद्ध लवचीकता निर्माण करणे गरजेचे आहे. पुरवठा साखळ्या (supply chains) विविध करणे, ऊर्जास्रोतांचे विविधीकरण, गरज पडल्यास निर्बंध टाळण्यासाठी पर्यायी व्यवस्था तयार करणे, अशा उपाययोजना तयार करून ठेवायला पाहिजेत, ज्यामुळे आपला पुरवठा कधीही विस्कळीत होणार नाही. आर्थिक युद्ध हे लष्करी कारवाई इतकेच निर्णायक ठरू शकते.

‌‘ड्रोन‌’ युद्ध आणि कमी खर्चातील प्रभावी तंत्रज्ञान

इराणने कमी खर्चातील ‌‘ड्रोन‌’ आणि क्षेपणास्त्रांचा वापर करून तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत शत्रूंना आव्हान दिले आहे.

भारतासाठी धडा

भविष्यातील युद्धांमध्ये खालील घटक निर्णायक ठरणार आहेत :

स्वॉर्म ड्रोन

(एकाच वेळी अनेक ड्रोन)
अचूक मार्गदशत शस्त्रे (precision-guided munitions)

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित युद्ध

भारताने स्वदेशी ड्रोन कार्यक्रम वेगाने विकसित करणे, मजबूत ‌‘ॲन्टी-ड्रोन‌’ प्रणाली विकसित करणे, तिन्ही सैन्यदलांमध्ये ड्रोनचे एकत्रीकरण करणे, अशा उपाययोजनांवर लगेच विचार करून त्यावरती अंमलबजावणी पण वेगाने करावी.

ऊर्जा सुरक्षा : एक रणनीतिक कमकुवत दुवा

या संघर्षामुळे जागतिक ऊर्जापुरवठ्याची असुरक्षितता स्पष्ट झाली आहे, विशेषतः महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांमुळे.

भारतासाठी धडा

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या ऊर्जा आयातदारांपैकी एक आहे. अस्थिर प्रदेशांवरील अवलंबित्व कमी करणे, रणनीतिक पेट्रोलियम साठे वाढवणे, अणुऊर्जा, नवीकरणीय ऊर्जा आणि पर्यायी ऊर्जास्रोतांमध्ये गुंतवणूक, ऊर्जासुरक्षा म्हणजेच, राष्ट्रीय सुरक्षा अशा उपाययोजना अत्यंत आवश्यक आहेत.

सागरी सुरक्षा आणि सामरिक मार्गांवरील नियंत्रण

समुद्री मार्गांवर नियंत्रण हे युद्धातील निर्णायक घटक बनले आहे.

भारतासाठी धडा

हिंदी महासागर क्षेत्रात (IOR) उपस्थिती मजबूत करणे, समान विचारांच्या देशांसोबत भागीदारी वाढवणे आवश्यक आहे.

असममित आणि कमी खर्चाच्या युद्धाची ताकद

इराण होर्मुझची सामुद्रधुनी रोखण्यासाठी पारंपरिक नौदलाऐवजी स्वस्त ‌‘ड्रोन्स‌’चा प्रभावी वापर करेल, याचा अंदाज लावण्यात अमेरिका अपयशी ठरली. भारताला हिंदी महासागर आणि आपल्या सीमांवर अशाच प्रकारच्या आव्हानांचा सामना करावा लागू शकतो.

धडा : नावीन्यपूर्ण डावपेच वापरणाऱ्या छोट्या राष्ट्रासमोर मोठी नौदले किंवा वायुसेना हतबल ठरू शकतात. रशिया-युक्रेन युद्धातही हेच सिद्ध होत आहे, जिथे ड्रोन्सच्या मदतीने युक्रेन रशियन सैन्याला कडवी झुंज देत आहे. केवळ अत्याधुनिक तंत्रज्ञान पुरेसे नाही, तर त्याचा नावीन्यपूर्ण वापर करून शत्रूच्या एक पाऊल पुढे राहणे आवश्यक आहे.

भारतासाठी अंमलबजावणी : भारताने ‌‘ॲन्टी-ड्रोन‌’ तंत्रज्ञान आणि विकेंद्रित संरक्षण प्रणालीमधील गुंतवणूक वाढवणे गरजेचे आहे. केवळ ‌‘विमानवाहू नौका‌’सारख्या मोठ्या प्रकल्पांवर अवलंबून न राहता, ‌‘ड्रोन स्वार्म्स‌’ (Drone Swarms) आणि असममित धोक्यांपासून व्यापारी मार्ग सुरक्षित करण्याकडे लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.

माहिती आणि मानसशास्त्रीय युद्ध

या संघर्षात माहिती नियंत्रण, प्रचार (propaganda) आणि धारणा व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहेत.

भारतासाठी धडा

मजबूत माहिती युद्ध धोरण विकसित करणे. चुकीच्या माहितीचा (misinformation) प्रतिकार करणे. मीडिया आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा सक्रिय वापर.

अंतर्गत स्थैर्य : खरी ताकद

इराणमधील अंतर्गत अस्थिरतेमुळे त्याच्या बाह्य धोरणांवर परिणाम झाला आहे.

भारतासाठी धडा

सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्थैर्य हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे मूळ आहे. अंतर्गत एकता टिकवणे अत्यावश्यक आहे. कारण, कोणतेही राष्ट्र अंतर्गत एकात्मतेशिवाय दीर्घकालीन संघर्ष सहन करू शकत नाही.

रणनीतिक स्वायत्तता आणि बहुपक्षीय संतुलन

इराणच्या तुलनेत भारताने संतुलित परराष्ट्र धोरण स्वीकारले आहे.
भारतासाठी धडा आहे- बहुपक्षीय (multi-alignment) धोरण सुरू ठेवणे, विविध जागतिक शक्तींशी संतुलित संबंध राखणे, कोणत्याही एका गटावर अतिअवलंबित्व टाळणे.

अणू प्रतिबंध आणि तणाव नियंत्रण

या संघर्षात तणाव असूनही पूर्ण युद्ध झालेले नाही, यामागे प्रतिबंध (deterrence) हा महत्त्वाचा घटक आहे. भारतासाठी धडा आहे की, विश्वासार्ह अणू प्रतिबंध कायम ठेवणे, तणाव नियंत्रणासाठी यंत्रणा विकसित करणे, सेकंड-स्ट्राईक क्षमता मजबूत करणे.

दीर्घकालीन युद्धासाठी संयम

इराण संघर्षाने दाखवून दिले आहे की, आधुनिक युद्धे दीर्घकालीन असतात आणि त्यात स्पष्ट विजय नसतो. भारतासाठी धडा आहे की, दीर्घकालीन संघर्षासाठी तयारी करणे, आर्थिक आणि लष्करी सहनशक्ती वाढवणे, जलद विजयाऐवजी टिकाऊ धोरणावर भर देणे.

निष्कर्ष

इराण संघर्ष हा 21व्या शतकातील युद्धाचा एक नमुना आहे, जिथे लढाया केवळ रणांगणावर होत नाहीत; तर आर्थिक, तांत्रिक, माहिती आणि मानसशास्त्रीय क्षेत्रांमध्येही लढल्या जातात.
भारतासाठी यातील मुख्य संदेश स्पष्ट आहे :

भविष्यातील युद्धे केवळ शस्त्रास्त्रांच्या जोरावर जिंकली जाणार नाहीत, तर राष्ट्राच्या सर्व शक्तींच्या एकत्रित वापरावर अवलंबून असतील. भारताने पारंपरिक लष्करीशक्तीपासून पुढे जात, एक सर्वसमावेशक राष्ट्रीय सुरक्षा प्रणाली विकसित करणे आवश्यक आहे, जी ‌‘हायब्रीड‌’ युद्ध, आर्थिक दबाव आणि तांत्रिक आव्हानांना समर्थपणे तोंड देऊ शकेल.

अंतिम रणनीतिक निष्कर्ष

‌‘हायब्रीड युद्ध‌’ हेच नवीन रणांगण आहे. आर्थिक आणि ऊर्जासुरक्षा निर्णायक ठरणार आहे. ड्रोन, सायबर आणि ‌‘एआय‌’ तंत्रज्ञान युद्धाचे स्वरूप बदलत आहे. अंतर्गत स्थैर्य आणि रणनीतिक स्वायत्तता अत्यंत महत्त्वाची आहे.

केवळ एका सुरक्षा भागीदारावर अतिअवलंबित्व केल्यास राजनैतिक नुकसान (Collateral Diplomatic Damage) होऊ शकते. आपल्या जहाजांना सुरक्षित मार्ग मिळवण्यासाठी इराणशी मुत्सद्देगिरीचा मार्ग स्वीकारणे, हा योग्य निर्णय होता. ‌’Multi-alignment' आवश्यक आहे. होर्मुझमध्ये ‌’India First' दृष्टिकोन स्वीकारून भविष्यातील संकटांसाठी आराखडा तयार करणे गरजेचे आहे. याकरिता ‌’Whole-of-Government Approach' म्हणजे वेगवेगळ्या मंत्रालयांनी एकत्रित विचार करून समन्वयित योजना आखणे आवश्यक आहे.

होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद झाल्यास अर्थव्यवस्थेला खीळ बसू नये म्हणून ‌‘सुरक्षित सागरी मार्ग‌’ (Secured Maritime Corridors) विकसित करणे आणि ऊर्जा आयातीचे मार्ग वैविध्यपूर्ण करणे गरजेचे आहे.