‘मॅग्निफिसेंट सेव्हन’ची शिकवण
Total Views |
सात विविध जातींच्या रस्ता भटकलेल्या कुत्र्यांचा कळप जंगलात अनेक दिवस घालवून सुखरुप त्यांच्या गावी परततो. चीनमधील ही सुप्रसिद्ध कहाणी प्राणिजीवनातील संकटांना सामोरे जाताना समूहशक्तीची ताकद अधोरेखित करते.
अलीकडेच चीनमधील चांगचुनच्या गोठवणाऱ्या प्रदेशातून एक अशी अनोखी कहाणी समोर आली, जी वाचायला एखाद्या हॉलीवूडच्या पटकथेसारखी वाटते. पण, त्या कहाणीत जैविक सत्याचे गहन महत्त्व आहे. ‘गोल्डन रिट्रीव्हर’, ‘लॅब्राडोर’, ‘जर्मन शेफर्ड’ आणि ‘पेकिनीज’ यांचा समावेश असलेल्या विविध जातींच्या सात कुत्र्यांचा एक कळप गोठवणाऱ्या थंडीत बेपत्ता झाला. दापांग नावाच्या एका धाडसी कॉगच्या नेतृत्वाखाली या ‘मॅग्निफिसेंट सेव्हन’ने जगाची मने जिंकली. जंगलात अनेक दिवस घालवल्यानंतर महामार्गावरून शिस्तबद्ध रांगेत चालत आपल्या गावाकडे परतण्याचा मार्ग शोधताना त्यांना चित्रित करण्यात आले.
सुरुवातीला बहुतेकांना वाटले की, त्यांच्या घरातून त्यांचे अपहरण करण्यात आले आणि हे पाळीव प्राणी ‘झूकोसिस’ला (कैदेमुळे होणारा मानसिक ऱ्हास) बळी पडतील किंवा सुटकेची निष्क्रियपणे वाट पाहतील. त्यांचे सुरक्षित राहणे आणि संघटितपणे घरी परतणे, प्राणी तणावाचा सामना कसा करतात आणि सामूहिक शहाणपण हे आघातावर अंतिम औषध का आहे, याचा एक उत्कृष्ट धडा देते.
1. समूहाचे सामर्थ्य आणि ‘गोंधळाचा परिणाम’ (The Confusion Effect)
प्राण्यांच्या समूहाचा आकार जसजसा वाढत जातो, तसतशी त्यातील जीवांची जगण्याची शक्यता (Survival Rate) अनेक पटींनी वाढते. यामागे अनेक नैसर्गिक कारणे आहेत. जसे की, सामूहिक दक्षता (Vigilance), धोक्याची तीव्रता कमी होणे (Dilution of Risk), शिकारीवर हल्ला करण्याचा सामूहिक पवित्रा (Mobbing) आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे गोंधळाचा परिणाम (Confusion Effect).
आता ‘गोंधळाचा परिणाम’ ही एक अशी नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, जिथे शिकारी प्राण्याला समूहातील एका विशिष्ट जीवावर लक्ष केंद्रित करणे किंवा त्याचा पाठलाग करणे खूप कठीण जाते. जेव्हा सावज समूहातून हालचाल करते, तेव्हा शिकारीची हल्ला करून शिकार करण्याची क्षमता लक्षणीयरित्या घटते. ‘गोंधळाचा परिणाम’ या संकल्पनेचा निसर्गात आणि कृत्रिम
वातावरणात सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. माशांच्या थव्यांचे (Shoaling) समुद्रात शिस्तबद्ध पोहणे किंवा आकाशात पक्ष्यांच्या थव्यांनी (Murmuration) निर्माण केलेले विलोभनीय आकृतीबंध, हे या ‘गोंधळाच्या परिणामां’चे उत्तम नमुने आहेत.
वैज्ञानिक संशोधनातून हे सिद्ध झाले आहे की, जेव्हा एखादा शिकारी प्राणी किंवा कोणताही बाह्य धोका एका संघटित गटासमोर येतो, तेव्हा त्याची दृश्य प्रक्रिया प्रणाली (Visual Processing System) अतिभारित (Overloaded) होते. शिकारी प्राण्याच्या मेंदूला एकाच लक्ष्यावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण जाते; कारण सामूहिक हालचालींमुळे एक प्रकारचा संवेदनात्मक व्हाईट नॉईज (White Noise) निर्माण होतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, अनेक हालचाली एकाच वेळी डोळ्यांसमोर घडल्यामुळे शिकारीचा मेंदू नेमका कोणावर हल्ला करायचा, याचा निर्णय घेऊ शकत नाही. अशा प्रकारे, एकत्र राहिल्यामुळे तो संपूर्ण कळप संभाव्य धोक्यांसाठी प्रभावीपणे अदृश्य बनतो.
आपल्या मानवी जीवनात, आपण अनेकदा आपल्या अपहरणकर्त्यांचा मग तो तणाव असो, कर्ज असो किंवा आजारपण असो, एकटे राहून सामना करण्याचा प्रयत्न करतो. पण, जेव्हा आपण एका आधार देणाऱ्या समाजात वावरतो, तेव्हा आपली सामूहिक लवचिकता त्या आघाताला गोंधळात टाकते, ज्यामुळे तो आपल्याला एकटे पाडून पराभूत करू शकत नाही.
2. जैविक डिटॉक्स : ताण झटकून टाकण्याची नैसर्गिक किमया
वन्यप्राणी आणि मानवामध्ये एक मूलभूत फरक आहे आणि तो म्हणजे तणावावर प्रक्रिया करण्याची त्यांची पद्धत. एखादे काळवीट सिंहाच्या तावडीतून सुटल्यानंतर, मानवासारखे वर्षानुवर्षे ‘पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर’ (PTSD) किंवा त्या आठवणींच्या दडपणाखाली मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ राहात नाही. याचे रहस्य दडले आहे, त्यांच्या जैविक डिटॉक्स
(Biological Detox) करण्याच्या नैसर्गिक क्षमतेत.
जेव्हा ते ‘मॅग्निफिसेंट सेव्हन’ गोठलेल्या महामार्गावरून मैलोन्मैल चालत होते, तेव्हा त्यांचे शरीर केवळ रस्ता पार करत नव्हते, तर ते एका उच्च-तीव्रतेच्या पुनर्वसन प्रक्रियेत किंवा ‘रिकव्हरी मोड’मध्ये होते. या लयबद्ध आणि निरंतर हालचालीमुळे त्यांच्या मज्जासंस्थेला, त्या संकटाच्या काळात निर्माण झालेले अतिरिक्त कॉर्टिसोल आणि ड्रेनालाईन (ताण देणारी संप्रेरके) अक्षरशः नष्ट करून टाकण्यास मदत झाली.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास वन्यप्राणी कोणत्याही जीवघेण्या आघातानंतर किंवा संकटातून सुटल्यावर आपले शरीर जोराने हलवतात. ही केवळ एक सामान्य हालचाल नसून, ती त्यांच्या स्वायत्त मज्जासंस्थेला पुन्हा पुनर्स्थापित (रीसेट) करण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. यामुळे शरीरात साठलेला तणाव स्नायूंच्या हालचालीतून मुक्त होतो.
तणावात सुस्त बसणे, ही आळशी सवय आपल्या स्नायूंमध्ये आघाताचा अनुभव अडकवून ठेवतात. शारीरिक हालचाल ही तणाव उत्सर्जित करण्याची एक नैसर्गिक औषधशाळा आहे. त्या सात कुत्र्यांनी केवळ घराचा रस्ताच शोधला नाही, तर चालता चालता त्यांनी मानसिकदृष्ट्या पुनर्वसन करीत स्वतःला पुन्हा सावरले आणि तणावमुक्त केले.
3. दरी सांधणे : वैयक्तिक शौर्य विरुद्ध कळपाचे शहाणपण
आजच्या काळात एक मोठा आधुनिक गैरसमज आहे की, लवचिकता (Resilience) ही केवळ एका व्यक्तीने केलेली कृती असते, ज्याला आपण हिरोचा एकाकी प्रवास मानतो. तथापि, त्या सात जिद्दी कुत्र्यांचा प्रवास हे सिद्ध करतो की, वैयक्तिक शौर्य केवळ एक अवसान आहे, तर समूहाचे एकत्रित शहाणपण हे त्या प्रवासाचे खरे इंधन आहे.
यातील फरक आपण त्या सात जणांच्या कळपातून समजू शकतो :
‘दापांग’ कुत्र्याने पुढाकार घेणे किंवा त्या ‘जर्मन शेफर्ड’ने हालचालीची सुरुवात करणे, हे वैयक्तिक शौर्य आहे. ही प्रतिकूल परिस्थिती बदलण्यासाठी केवळ धाडस असून चालत नाही, तर सामाजिक आधाराची (Social Buffering) गरज असते. यामध्ये कळपातील सर्वांत कमकुवत किंवा जखमी सदस्यावर सतत लक्ष ठेवणे, सर्वांची गती एकमेकांशी जुळवून घेणे आणि मार्ग शोधण्याचा मानसिक भार सर्वांनी मिळून वाटून घेणे, यांचा समावेश होतो.
एखाद्या कुत्र्यामध्ये एकट्याने बाहेर पडण्याचे धाडस असू शकते; परंतु शून्यापेक्षा कमी तापमानात एकटा प्राणी निसर्गासमोर किती हतबल असतो. अशा वेळी, त्या कळपाने दिलेल्या सामाजिक आधारानेच एका धोकादायक साहसाचे रूपांतर एका यशस्वी पुनरागमनात केले. ‘मॅग्निफिसेंट सेव्हन’ आपल्याला शिकवतात की, खरा विजय केवळ थरार घडवणे नव्हे, तर संपूर्ण समाज अडचणीची अंतिम रेषा ओलांडेल, याची खात्री करणे होय. मग ते युद्ध असो व महामारी असो. ही गोष्ट किती खरी आहे, हे तितके महत्त्वाचे नाही, पण त्यानिमित्ताने प्राणी एकत्रितपणे तणावाचा सामना कसा करतात, हे जाणून घेणे मोलाचे आहे.