रामो विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्य पराक्रमः|

 

 

प्रभू श्रीरामांचे संपूर्ण जीवन हे अशा सर्वोच्च नैतिक मानकांचे आणि मूल्यांचे प्रतिबिंब आहे, जी प्रत्येक व्यक्तीमध्ये, कुटुंबात, समाजात, राजकीय व सामाजिक नेतृत्वात आणि राष्ट्रात रुजलेली असायला हवीत. ‘रामायण’ ही केवळ एका राजपुत्राची कथा नाही, जो आपल्या पत्नीची एका दुष्ट राक्षसाच्या तावडीतून सुटका करतो, तर ‘रामराज्य’ ही एक मानवतावादी संकल्पना आहे, जी सद्गुण, सलोखा आणि शांतता या तत्त्वांवर आधारित आहे. वाल्मिकी ऋषींनी या संकल्पनेचा प्रसार केला आणि त्यानंतर गोस्वामी तुलसीदासांनी आपल्या सुप्रसिद्ध ‘रामचरितमानस’ या ग्रंथात तिचे यथार्थ वर्णन केले. तुलसीदासांच्या मते, ‘रामराज्य’ ही अशी एक अवस्था आहे, जी शारीरिक, मानसिक आणि भौतिक अशा सर्व प्रकारच्या दुःखांचे आणि वेदनांचे समूळ उच्चाटन करते. यामुळे समाजात शांततापूर्ण जीवन नांदते आणि ‘धर्मा’वर आधारित कायदे व नैतिक नियमांचे पालन केले जाते. याव्यतिरिक्त, सत्य, पावित्र्य, करुणा आणि दानशूरता या गुणांना प्रोत्साहन देऊन, रामराज्य हे सुनिश्चित करते की, कोणाकडूनही अगदी अजाणतेपणीसुद्धा कोणतेही पाप घडणार नाही.

 

वाल्मिकी ऋषींनी वर्णन केल्यानुसार, रामायणातील प्रभू श्रीरामांच्या जीवनप्रवासाचा गाभा म्हणजे धर्माची १६ प्रमुख वैशिष्ट्ये होत. सद्गुणी, नीतिमान, दृढनिश्चयी, कुशल, तेजस्वी, सुसंस्कृत, ज्ञानी, कृतज्ञ, मत्सररहित, समर्थ, सत्यवचनी, समभावी, परोपकारी, सौंदर्यदृष्टी असलेला, शूर आणि दुष्टशक्तींना वचक बसवणारा ही ती १६ वैशिष्ट्ये आहेत. ही १६ वैशिष्ट्ये प्रभू श्रीरामांच्या चारित्र्याचा आणि पर्यायाने भारताच्या सांस्कृतिक-नागरी स्वभावाचा मूलाधार आहेत. प्रभू श्रीरामांच्या चारित्र्याचा पाया म्हणजे, त्यांची अढळ प्रामाणिकपणा आणि धर्माप्रति (नीतिमानतेप्रति) असलेली निष्ठा होय. ते सातत्याने सत्याचे पालन करतात, आपल्या वचनांचा मान राखतात आणि नैतिक आचरण करतात. सामाजिक प्रगती, आर्थिक विकास, राजकीय स्थिरता, आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि शांतता या सर्वांची जोपासना ही ‘धर्माधिष्ठित’ (‘रिलिजन’ किंवा ‘मजहब’चा अर्थ ‘धर्म’ नव्हे) सुशासनावर अवलंबून असते. सुशासन या गोष्टीची हमी देते की, सत्तेचा वापर हा सुज्ञपणे आणि जनतेच्या सर्वोत्तम हितासाठीच केला जाईल. पारदर्शकता, उत्तरदायित्व, लोकसहभाग, कायद्याचे राज्य, परिणामकारकता, कार्यक्षमता आणि नैतिक आचरण यांना प्रोत्साहन देऊन, धर्मावर आधारित सुशासन आणि परराष्ट्र धोरण हे समाजांची व संस्थांची समृद्धी आणि कल्याण साधतात.

 

प्रभू श्रीरामांचा जन्म अशा काळात झाला, जेव्हा धर्माची उपेक्षा केली जात होती, स्वार्थासाठी धर्माचा विपर्यास केला जात होता आणि धर्माचे पालन करणार्‍यांना हतोत्साहित केले जात होते. या पार्श्वभूमीवर, अधर्माचा अंत करणे आणि सामान्य जनतेला धर्माचरणाचा मार्ग दाखवणे, हे प्रभू श्रीरामांचे मुख्य उद्दिष्ट बनले. आपल्या अवतारकार्याच्या माध्यमातून त्यांनी हे सिद्ध करून दाखवले की, एक सामान्य मानवसुद्धा धर्माच्या मार्गावर चालून कशा प्रकारे महान कार्ये साध्य करू शकतो आणि ‘विश्वकल्याणा’मध्ये आपले योगदान देऊ शकतो.

 

रामायणामध्ये, प्रभू श्रीराम वारंवार लक्ष्मणाला कर्तव्याविषयी (धर्माविषयी) आणि त्यासाठी कितीही वैयक्तिक त्याग करावा लागला, तरीही धर्माचे पालन करण्याच्या महत्त्वाविषयी उपदेश करतात. वनवासाच्या काळात, पुत्र, बंधू आणि शासक म्हणून आपली कर्तव्ये निष्ठेने पार पाडणे किती आवश्यक आहे, याविषयी राम लक्ष्मणाला एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा देतात. धर्म हीच अशी गोष्ट आहे, जी लोकांचे कल्याण सुनिश्चित करते. "राजा म्हणून न्याय प्रस्थापित करणे, हे तुझे कर्तव्य आहे; मग त्यामुळे तुला कितीही वैयक्तिक दुःख सोसावे लागले, तरीही. (रामायण, अयोध्या कांड, २.५१) (वाल्मिकी, १९५२, अयोध्या कांड, अध्याय ५१, श्लोक २).”

 

खरोखरच, मानवता, सुज्ञ नेतृत्व आणि प्रज्ञा यांचे सर्वात महान उदाहरण म्हणजे श्रीराम. उदाहरणार्थ, जनकपूरमध्ये जेव्हा भगवान शंकराचे धनुष्य उचलण्याच्या स्पर्धेचा माहोल शिगेला पोहोचलेला असतो, तेव्हाही श्रीराम पूर्णपणे अलिप्त आणि अविचल राहतात. जोपर्यंत त्यांचे गुरू विश्वामित्र त्यांना उठून ते धनुष्य तोडण्याची आज्ञा देत नाहीत, तोपर्यंत त्यांच्याकडून कोणत्याही प्रकारचा प्रयत्न केला जात असल्याची पुसटशीही खूण दिसून येत नाही. ज्याप्रसंगी ते आपल्या गुरूंची आज्ञा पार पाडण्यास पूर्णपणे समर्थ असतात, अशा वेळीही त्यांचे हे वर्तन विशेषत्वाने लक्षवेधी ठरते.

 

धनुष्य अत्यंत सहजतेने मोडल्यानंतर, प्रतिस्पर्ध्यांनी आव्हान दिले असताही रामाच्या मनात किंचितही कटुता नसते. खुद्द परशुरामही या संभ्रमात पडतात की, हा तरुण आपला अपराध करणारा तर नाही ना; कारण त्याच्या कृतींवरून तो एखाद्या उदात्त कार्याची पूर्तता करणारा असल्याचेच दिसून येत होते.

 

 

सीतादेवी चिंतित दिसत आहेत आणि संपूर्ण सभा भयभीत झाली आहे, हे पाहून रामाने सौम्यपणे आणि कोणताही द्वेष न बाळगता उत्तर दिले, हे अद्भुत प्रभू, हे प्रचंड धनुष्य केवळ तुमचे सेवक आणि अनुयायीच तोडू शकतात. हे स्पष्ट आहे की, परशुराम एका कर्मयोग्याच्या पद्धतीने बोलत नाहीत. परिणामी, लक्ष्मण दुभाषी म्हणून पुढे येतो. परिणामी तो सांगतो की, "रामाने धनुष्याला स्पर्श करताच, ते तुटले.” हे मूलतः असे कृत्य आहे, ज्यात कर्ता पूर्णपणे अनुपस्थित असतो. अशा परिस्थितीत, श्रीराम आपल्या शौर्याबद्दल गर्विष्ठ किंवा बढाईखोर कसे असू शकतील? अनुकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही परिस्थितीत स्थिर आणि अविचल राहून रामाने आपल्या वर्तनावर पूर्ण नियंत्रण ठेवल्याचे हे अयोध्याकांडातील श्लोक आणखी एक उदाहरण आहे.

 

 

जेव्हा रामाला कळले की, त्याचा राज्याभिषेक होत आहे, तेव्हा खूप आनंद झाला नाही आणि दुसर्‍या दिवशी सकाळीच त्यांना १४ वर्षांच्या वनवासात पाठवण्यात आले, त्याचेही त्यांना दुःख झाले नाही. श्रीरामांनी आपल्या विशाल सैन्याला लंकेला पोहोचण्यासाठी मार्ग मिळावा, म्हणून हिंद महासागरात केलेल्या प्रार्थना, त्यांच्या कर्मपूर्तीच्या अविरत प्रयत्नांचे दर्शन घडवतात. लक्ष्मणाला अजिबात आवडलं नसतानाही, त्यांनी तीन दिवस शांतपणे ध्यानस्थ बसण्याचा निर्णय घेतला.

 

शेवटचे आणि सर्वांत महत्त्वाचे उदाहरण म्हणजे, महायुद्ध टाळता येईल का, हे पाहण्यासाठी रामाने अंगदाला रावणाकडे आपला दूत म्हणून काम करण्याचे कठीण कार्य दिले. जेव्हा राम अखेरीस रावणावर विजय मिळवून युद्ध जिंकतात, तेव्हा ते आपल्या शत्रूचा धाकटा भाऊ विभीषण याचा राज्याभिषेक करतात आणि शुभेच्छा देतात.

 

 

तुम्ही या देशावर संपूर्ण ‘कल्प’ (४.३२ अब्ज वर्षे, किंवा ब्रह्मदेवाचा एक दिवस) कालावधीसाठी राज्य केले पाहिजे. यावरून हे सिद्ध होते की, ते सत्तेचे भुकेले नव्हते; उलट इतर राष्ट्रांची भूमी बळकावणे, हे नैतिकदृष्ट्या योग्य नाही, हे त्यांनी जगाला दाखवून दिले. भारतीय संस्कृतीत खोलवर रुजलेल्या १६ गुणांच्या माध्यमातून प्रभू श्रीरामांच्या आदर्शांचे अनुसरण करण्याचा प्रयत्न केल्याबद्दल, भारत आज जगभरातून मग ते जाणीवपूर्वक असो वा अजाणतेपणे प्रशंसा आणि पाठिंबा मिळवत आहे. या नाजूक, तरीही गौरवशाली मार्गावरून चालण्याचा जो प्रयत्न भारत करत आहे, तोच भारताला इतरांपासून वेगळे ठरवतो आणि त्याला एक विशिष्ट, तत्त्वनिष्ठ व आपल्या मुळांशी जोडलेली ‘उदयोन्मुख जागतिक महासत्ता’ बनवतो. तथापि, या संदर्भातील काही विसंगतींचा आधार घेऊन कोणीही वाद घालू शकतो किंवा या मार्गावरून चालण्याच्या भारताच्या जागतिक रणनीतीमधील उघड अपयश निदर्शनास आणून देऊ शकतो. जगातील नेत्यांनी प्रभू श्रीरामांबद्दल आणि त्यांच्या ‘भारतीयत्वा’च्या शिकवणींबद्दल जाणून घेतले, तरच हे जग शांततापूर्ण आणि पर्यावरणाच्या दृष्टीने हितकारक ठरेल.

 

प्रभू श्रीराम आपल्याला असंख्य मूल्यांची शिकवण देतात. जरी आपण त्यांच्या शिकवणींमधील केवळ दहा टक्के भाग आत्मसात केला, तरीही आपला त्यात मोठाच लाभ होईल. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक कृतीतून आपण काहीतरी शिकू शकतो. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व शब्दांच्या पलीकडचे आहे. गोस्वामी तुलसीदास ठामपणे सांगतात की, जरी आपण सातही महासागरांचे पाणी शाई म्हणून वापरले आणि संपूर्ण पृथ्वीला कागद मानले, तरीही प्रभू श्रीरामांच्या महिम्याचे यथार्थ वर्णन करणे शक्य होणार नाही!

प्रभू श्रीरामांना सादर प्रणाम! जय श्रीराम...