प्रबोधनाच्या भूमिकेतून लिखाण: मयूर बागुल

 

 

 

माझ्या पुस्तकांमध्ये मी शेती आणि शेतीविषयक प्रश्नांचा धांडोळा घेतला आहे. त्याचबरोबर शेतीच्या अनुषंगाने असलेले कायदे, शासनाचे धोरण इथपासून ते हवामान बदल, त्याचे परिणाम आदींचा ऊहापोह केला आहे. आपल्या समाजामध्ये दोन नवनिर्मितीचे घटक आहेत, एक म्हणजे शेतकरी आणि दुसरी म्हणजे स्त्री. त्यामुळे ‘माता’ आणि ‘माती’ या दोन गोष्टी माझ्या लिखाणातील केंद्रबिंदू आहेत.

 

 

साधारण २०२१ पासून माझ्या लिखाणाला सुरुवात झाली. शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या, त्यामागची कारणं यासंदर्भात माझा अभ्यास सुरू होता. शासनाचे यासंदर्भातील अहवाल ज्यावेळेला वाचले, त्यावेळेला ही समस्या किती जटिल आहे, याची माहिती होत गेली. आपल्या मातीसाठी म्हणून आपली काही एक भूमिका असायला हवी, तशा पद्धतीचं साहित्य पुढे यायला हवं म्हणून मी लिखाण करण्याचा निर्णय घेतला. यादरम्यान, कामानिमित्त अमर हबीब यांच्याशी माझा संपर्क झाला. श्रीकांत उमरीकर यांच्याकडून मी दिवंगत शेतकरी नेते शरद जोशी यांचं सगळं साहित्य मागवून घेतलं आणि वाचलं. त्यामुळे मला माझ्या लिखाणासाठी दिशा सापडली. प्रबोधनाच्या भूमिकेतून माझं साहित्य लोकांपर्यंत पोहोचावं, यासाठी मी लिखाण करत गेलो.

 

 

माझं लेखन अनेकांना आपलंसं वाटलं, याचा मला आनंद आहे. अनेकांना असं वाटलं की, त्यांच्या मनातील समस्या मी कागदावर उतरवल्या आहेत. आता उदाहरणार्थ, विदर्भामध्ये ‘खारपानपट्टा’ आहे. त्याअनुषंगाने केंद्राची आणि राज्य सरकारची अनेक धोरणं आहेत. जसं की, ‘अटल भूजल योजना’ ज्याची शेतकर्‍यांना मदत होते. मात्र, या योजनांची अंमलबजावणी होत नाही. लोकांपर्यंत या योजना पोहोचत नाहीत. त्याचबरोबर तांत्रिकदृष्ट्या समस्यांचे आकलन असणारी मंडळी, त्यांचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचत नाहीत. त्यामुळे या गोष्टी मी पुस्तकातून लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला. या तांत्रिक समस्या शहरी भागातील लोकांना जाणवत नाहीत. मात्र, याची झळ ग्रामीण भागातील लोकांना जाणवते. त्यामुळे आपण त्यांच्या भाषेत साहित्य त्यांच्यापर्यंत पोहोचवलं पाहिजे, हा माझा हेतू होता आणि तो या पुस्तकामुळे पूर्ण झाला, असं मला वाटतं. उपेंद्र धोंडे, अमर हबीब अशा अनेकांची मला या लिखाणात मदत झाली.

 

 

आपल्याकडे शेतकर्‍यांच्या दुःखावर-वेदनेवर अनेकांनी लिखाण केलं आहे. मात्र, या अडचणी सोडवण्यासाठी नेमकं काय केलं पाहिजे, यावर फारसं भाष्य केलं गेलेलं नाही. काळाच्या ओघात शेतकर्‍यांसमोरच्या अडचणी वाढत गेल्या आहेत. शेतीवर कर नाही म्हणून अनेक बड्या-बड्या कंपन्यांनी शेती-व्यवसायाकडे आपला मोर्चा वळवला. त्यांची भरभराट झाली असली, तरी शेतकरी मात्र कर्जाच्या कचाट्यात अजूनही अडकलेला आहे. ज्यांचा उदरनिर्वाह शेतीवर आहे, त्यांची परिस्थिती फारशी बरी नाही, असं आपल्याला दिसून येईल. निकषांमध्ये न बसणारी माणसं कर्जमाफीची सवलत घेतात आणि सरकारला फसवतात, हे चित्र बदलायला हवं. त्यासाठी धोरणात्मक पातळीवर बदल होणे आवश्यक आहे.

 

 

आजचं जग हे स्पर्धेच्या युगातील जग आहे, जिथे सातत्याने गोष्टी बदलत आहेत. आपल्याकडे जी ‘स्टार्टअप’ संस्कृती आहे, त्याचा विस्तार मोठ्या प्रमाणात होत आहे. काही ‘स्टार्टअप’ तथा आपल्या ग्रामीण भागातील कृषी प्रक्रिया केंद्रं यांचा जर आपण संयोग घडवून आणला, तर निश्चितच शेतीच्या क्षेत्रामध्ये परिवर्तन घडेल आणि हे युवकांच्या माध्यमातून सशक्तपणे घडू शकतं. पारंपरिक शेतीच्या बंधनामध्ये अडकून न राहता, शेती-व्यवसायामध्ये तंत्रज्ञान विकसित करून जास्तीत-जास्त लोकांचा सहभाग यामध्ये घडवून आणला, तर खर्‍या अर्थाने शेतीला चांगले दिवस येतील. शेतीच्या प्रश्नामुळे मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर होतं. मात्र, युवकांनी हा परिवर्तनाचा विडा उचलला, तर महात्मा गांधींनी ‘खेड्याकडे चला’ हा जो संदेश दिला होता, तो सार्थकी ठरेल.

 

 

निश्चितच, साहित्यातून परिवर्तन घडतं यावर माझा विश्वास आहे आणि याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर. त्यांनी ज्या साहित्याची निर्मिती केली, त्यातून समाजामध्ये परिवर्तन घडले, लोकांना त्यांच्या जगण्याची दिशा मिळाली. नंतरच्या काळात ‘दलित पँथर’च्या चळवळीतील नामदेव ढसाळ यांनी आपल्या लेखणीतून चळवळीला दिशा दिली. अण्णाभाऊ साठे यांची साहित्यसंपदा समाजामध्ये परिवर्तन घडवून आणणारी होती. शेतकर्‍यांचे नेते शरद जोशी यांनी शेतीचे प्रश्न लोकांसमोर मांडले. त्यामुळे साहित्यातून परिवर्तन घडतं, यात शंकाच नाही.